IJssellinie

Vestingsteden en forten

De rivier de IJssel vormde in de 17de eeuw de Oostfrontier van de Republiek. De vestingsteden vormden daarin een hoofdrol (maar welke steden precies?). Aan en tussen de vestingen werden extra linies, posten en enkele forten aangelegd.
 
Rivierkazemat Kampen Noord
(Foto: René Ros, 2005)

Rivierkazemat Kampen Noord

Het werk is in goede staat.
 
Vesting Kampen
(Foto: René Ros, 2005)

Vesting Kampen

Van het werk zijn nog enkele restanten.
 

Vesting Zwolle

 
Rivierkazemat Zwolle Noord
(Foto: Michel van Best, 2002)

Rivierkazemat Zwolle Noord

Het werk is in redelijke staat.
 
Rivierkazemat Zwolle Midden
(Foto: Michel van Best, 2002)

Rivierkazemat Zwolle Midden

Het werk is in redelijke staat.
 
Rivierkazemat Zwolle Zuid
(Foto: Michel van Best, 2002)

Rivierkazemat Zwolle Zuid

Het werk is in redelijke staat.
 

Kazematlinie Oldeneel - Haerst

Van de acht kilometer lange kazematlinie tussen Oldeneel aan de IJssel en Haerst (aan de Overijsselse Vecht) zijn nog slechts enkele kazematten over.
   
S-Kazemat 204
(Foto: Henk Hulzebos, 2002)

S-Kazemat 204

Een S3-kazemat ten noordwesten van het voormalige voetveer van Haerst .
Het werk is in redelijke staat.
   
S-Kazemat 209
(Foto: Henk Hulzebos, 2002)

S-Kazemat 209

Een S3-kazemat ten zuidoosten van Zwolle, aan de Kuyerhuislaan.
Het werk is in redelijke staat.
   
B-Kazemat 205
(Foto: Henk Hulzebos, 2002)

B-Kazemat 205

Een B-kazemat is nog aanwezig bij de brug van de snelweg Zwolle-Meppel over de Overijsselse Vecht.
Het werk is in redelijke staat.
   
S-Kazemat 215
(Foto: Henk Hulzebos, 2002)

S-Kazemat 215

Een S3-kazemat ten zuiden van het voormalige voetveer van Haerst .
Het werk is in redelijke staat.
 

Vesting Deventer

"De hoofdwal van Deventer met voorgelegen gedeelten gedekte gemeenschapsweg, lunet op het Pothoofd en hoornwerk voor de Bergpoort" (<1854 - 1874).
 

Posten aan het Dommerholt

Vermoedelijk werden de drie posten (al met grachten?) in de 18de eeuw aangelegd en in de 19de eeuw verbeterd. In 1854 werden ze niet geklassificeerd maar in 1902 waren ze in beheer bij de genie en in 1935 nog opnieuw verpacht.
Tijdens de mobilisatie 1939-1940 werden in de noordelijke en zuidelijke posten een mitrailleurkazemat in de frontzijde van de wal gebouwd. De posten zijn direct aan de IJssel gelegen, ten noorden van het voetveer Wilp - Gorssel.
   
Post 1
(Foto: René Ros, 2002)

Post 1

De noordelijke post is een aarden lunet met een inmiddels droogstaande gracht. De S-kazemat is opgeblazen en alleen de keelwand met klimkoker en brokstukken zijn nog aanwezig.
Het werk is in redelijke staat.
   
Post 2
(Foto: René Ros, 2002)

Post 2

De middelste post is een aarden lunet met een inmiddels droogstaande gracht waarin aan de keelzijde een toegangsdam ligt.
Het werk is in redelijke staat.
   
Post 3
(Foto: René Ros, 2002)

Post 3

De zuidelijke post is een aarden lunet met een inmiddels droogstaande gracht waarin aan de rechter keelzijde een toegangsdam ligt. De B-kazemat is opgeblazen en alleen de brokstukken zijn nog aanwezig.
Het werk is in redelijke staat.
 
Fort de Pol
(Foto: René Ros, 2002)

Fort de Pol

Reeds in de 17de eeuw maar zeker in de 18de eeuw zou nabij de mond van de Pol- of Eefdse Beek ten noorden van Zutphen een aarden redout aanwezig zijn geweest. De functie was om de inundaties aan die zijde van de stad te versterken.
In 1799 werden "de Redout agter de post aan de Pol" aangelegd als een open hoornwerk met twee redouten erachter en een onregelmatig retranchement.
In 1854 werd het "Fort de Pol" geklassificeerd als "derde klasse" en in 1890 gedeklassificeerd het een vesting werk van "geene klasse" maar pas in 1920 werd het fort geheel opgeheven. De gelijktijdig aangelegde werken "de nieuwe post aan de Baaksche Brug" en "een redout aan de Linkeroever des IJssels bij de Baaksche Brug" waren in 1854 geen vestingwerk meer.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 
Vesting Zutphen
(Foto: René Ros, 2002)

Vesting Zutphen

De stad Zutphen is rond 1190 ontstaan nabij een vroeg middeleeuwse waterburcht. Het kreeg in 1312 een stadsmuur met weg- en waterpoorten welke tot 1572 nog verbeterd werd. Er zijn nog enkele torens van over. Vanaf de verovering door Prins Maurits in 1591 werden vier bastions aan de rivierzijde aangelegd. Plannen voor een geheel nieuwe omwalling uit 1596 en 1605 zijn gedeeltelijk uitgevoerd. Tussen 1701 en 1707 werden ook twee nieuwe linin met lunetten aangelegd waarbij en waarna enkele bastions werden geslecht.
In 1854 was er sprake van drie te onderscheiden onderdelen:
- De hoofdwal van Zutphen met ravellijnen en hoornwerk aan de IJssel en gedekte gemeenschapsweg vr die werken.
- Het gedeelte van de Linie van Hooff op de straatweg Zutphen naar Winterswijk.
- De lunetten Coehoorn en de contregarde aan de IJssel.
Deze vestingwerken werden in 1874 opgeheven en grotendeels geslecht.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
Rivierkazemat Zutphen Zuid
(Foto: René Ros, 2005)

Rivierkazemat Zutphen Zuid

 
S-Kazemat 110
(Foto: Erik Jan Eskes, 2004)

S-Kazemat 110

Getrapte vloerplaat met wapeningsijzer, gedeeltelijk met gras overwoekerd, langs de weg van Brummen naar Bronkhorster veer.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 

S-Kazemat 103

Restanten van opgeblazen en grotendeels opgeruimde S-kazemat 103 langs Schansweg, Leuvenheim. Een ondiepe kuil met naar buiten gedrukte brokken gewapend beton, een herkenbaar stuk(je) wand.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
Vesting Doesburg
(Foto: René Ros, 2002)

Vesting Doesburg

Doesburg kreeg rond 1230 stadsrechten en had vermoedelijk in de 13de eeuw stadsmuren maar zeker in 1343 toen het nieuwe muren, poorten en grachten kreeg. In 1527 werd door hertog Karel een slot gebouwd dat tien jaar later werd verwoest behalve de (nog bestaande?) Roode Toren.
In 1607 werd begonnen met de moeizame aanleg van nieuwe wallen met negen bastions, vier ravelijnen en twee hoornwerken. Deze werden in 1673 door de Fransen geheel ontmanteld. Waarna tussen 1701 en 1730 een dubbele linie ("De hoge en lage linie om Doesburg") tussen de oude en nieuwe IJssel werd aangelegd. Onderdeel waren de hoornwerken Royal en Vrijheid die ook wel als fort werden aangeduid. In 1923 zijn de vestingwerken opgeheven en de lage linie is met overwoekerde wallen en halfdichtgroeide grachten nog aanwezig.
Het werk is in slechte staat.
 

Kazematten Brummen - Velp

Van de circa 400 kazematten die in de jaren 1930 langs de IJssel zijn gebouwd, is slechts een beperkt aantal overgebleven. Op de westelijke oever zijn tussen Brummen en Velp nog een redelijk groot aantal verschillende type kazematten aanwezig.
Het werk is in redelijke staat.
   

B-kazemat 85A

Een B-kazemat is nog aanwezig in de buurt van samenloop van Dierensche Hank en IJssel. Was onderdeel van een tweede linie achter de Dierensche Hank en de Lamme IJssel.
Het werk is in redelijke staat.
   

S-kazemat 84

Was onderdeel van een tweede linie achter de Dierensche Hank en de Lamme IJssel.
Het werk is in redelijke staat.
   

S-kazemat 83A

Een S-kazemat is nog aanwezig in de Beimerwaard achter Lamme IJssel.
Was onderdeel van een tweede linie achter de Dierensche Hank en de Lamme IJssel.
Het werk is in redelijke staat.
   

S-kazemat 81

Het werk is in redelijke staat.
   

S-kazemat 80

Het werk is in redelijke staat.
   

S-kazemat 79

Het werk is in redelijke staat.
   
S-kazemat 78
(Foto: Sander van Valen, 2007)

S-kazemat 78

Het werk is in redelijke staat.
   
S-kazemat 73
(Foto: Erik Jan Eskes, 2004)

S-kazemat 73

Het werk is in redelijke staat.
   
S-kazemat 71
(Foto: Erik Jan Eskes, 2004)

S-kazemat 71

Van het werk zijn nog enkele restanten.
   
S-kazemat 52
(Foto: Sander van Valen, 2007)

S-kazemat 52

Het werk is in redelijke staat.
   
B-kazemat 51
(Foto: Sander van Valen, 2007)

B-kazemat 51

Het werk is in redelijke staat.
   
B-kazemat 50
(Foto: Sander van Valen, 2007)

B-kazemat 50

Het werk is in redelijke staat.
   
S-kazemat 46
(Foto: Ruud van der Werff, 2007)

S-kazemat 46

Anno 2007 voorover gezakt, pal aan waterkant en bedreigd door zandwinning. In april 2008 afgezonken.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
   

S-kazemat 45

Voorover gezakt, pal aan waterkant.
Het werk is in slechte staat.
   

S-kazemat 45A

Voorover gezakt, pal aan waterkant.
Het werk is in slechte staat.
   

S-kazemat 44

Voorover gezakt.
Het werk is in slechte staat.
   
S-kazemat 28
(Foto: Sander van Valen, 2007)

S-kazemat 28

Het werk is in redelijke staat.
   
B-kazemat 24
(Foto: Sander van Valen, 2007)

B-kazemat 24

Het werk is in redelijke staat.
   
S-kazemat 23
(Foto: Sander van Valen, 2007)

S-kazemat 23

Het werk is in redelijke staat.
 
Verdedigingswerk Westervoort
(Foto: René Ros, 2002)

Verdedigingswerk Westervoort

Vermoedelijk werd rond 1580 de schans IJsseloord aangelegd welke na 1673 in verval raakte en in 1741 vrijwel verdwenen was.
Na de niet uitgevoerde plannen uit 1821 voor een nieuw werk werden in 1864 gelden vrijgemaakt voor een nieuw fort nabij de locatie van de oude schans: het sperfort Westervoort op de spoorlijn Arnhem - Emmerich. Het aardwerk was in 1919 geklassificeerd als 'geen klasse' maar werd in de jaren 1930 voorzien van betonnen kazematten. Het heeft op 10 mei 1940 een rol gespeeld.
Later is er een verkeersweg naast de spoorweg gekomen waar het hoofdgebouw, naast de spoordijk, onder leed. In 1983 is er een extra verkeersweg dwars door het fort aangelegd en is er weinig van het fort meer te herkennen. Een gedenksteen voor de soldaten die hier vielen in mei 1940 staat verloren in een niet toegankelijke hoek.
Het fort behoorde niet tot de IJssellinie maar ingedeeld bij "De werken tot dekking van rivierovergangen en opname van troepen aan IJssel, Waal en Maas".
   
S-kazemat 14
(Foto: Ruud van der Werff, 2007)

S-kazemat 14

Het werk is in redelijke staat.
 

Vesting Arnhem

In 1233 ontving Arnhem stadrechten en zal daarna versterkt zijn maar pas in 1291 is er sprake van een stenen stadsmuur. Deze worden daarna nog diverse malen uitgebreidt en verbeterd.
In 1574 werden nieuwe versterkingen aangelegd, vermoedelijk bastions. Na de aanleg van drie stenen bastions in 1619, twee hoornwerken in 1624 en nog een lunet en twee ravelijnen in de 17e eeuw was de stad een vesting volgens het Oud-Nederlandse systeem. Na 1700 zijn door Coehoorn de nodige verbeteringen volgens zijn Nieuw-Nederlandse systeem aangebracht.
In 1808 hief koning Lodewijk Napoleon de vesting-status op en de vestingwerken moesten voor 1810 geslecht zijn. De laatste delen werden in 1854 geslecht en de wallen werden grotendeels wandelpark.
 
Fort bij Elden
(Foto: René Ros, 2005)

Fort bij Elden

Dit aarden redoute van zes zijden werd in 1865-1866 aangelegd aan de zuidelijke Rijndijk nabij Elden. Er was een bomvrij kruitmagazijn onder de noordelijke flank. Het werk bestreek de stad Arnhem en haar omgeving.
In 1869 was het een werk van de eerste klasse maar bij de Vestingwet van 1874 volgde de opheffing. De gebouwen zouden in 1918 gesloopt zijn.
Het werk is herkenbaar in het terrein.
 
Fort Pannerden
(Foto: René Ros, 2006)

Fort bij Pannerden

Het fort is in de periode van 1869 tot 1871 gebouwd om de splitsing van de Rijn en de Waal te bewaken. Een belangrijke functie van het fort was de opmars van vijanden te vertragen. Ook moest het fort voorkomen dat de vijand de Linge Access kon afdammen, waardoor de Nieuwe Hollandse Waterlinie, die in die periode afgewerkt werd, droog zou vallen. Andere taken waren het beheersen van de scheepvaart over Rijn en Waal en het legeren van troepen.
Het fort behoorde niet tot de IJssellinie maar ingedeeld bij "De werken tot dekking van rivierovergangen en opname van troepen aan IJssel, Waal en Maas".
Het werk is in redelijke staat.
Zie ook Fort Pannerden

 
Werk op de rechter Waaloever boven Lent
(Foto: René Ros, 2003)

Werk op de rechter Waaloever boven Lent

Aangelegd in 1863 ten westen van de nieuwe spoorbrug. Het is een aarden redoute (ca. 70 bij 110 meter) met erin een bomvrij logiesgebouw. Geklassificeerd als een vestingwerk van 1864 tot 1969.
Het werk is in goede staat.
Zie ook Wijnfort (Werk boven Lent)
 
Rivierkazemat Lent West
(Foto: René Ros, 2006)

Rivierkazemat Lent West

Het werk is in redelijke staat.
 
Rivierkazemat Lent Midden
(Foto: Ruud van der Werff, 2004)

Rivierkazemat Lent Midden

Het werk is in redelijke staat.
 
Rivierkazemat Lent Oost
(Foto: Michel van Best, 2002)

Rivierkazemat Lent Oost

Het werk is in redelijke staat.
 

Fort Knodsenburg

In november 1585 aangelegd door stadhouden van Gelderland maar in december al door de Spanjaarden ingenomen en in de jaren daarna geslecht.
In mei 1590 werd door Prins Maurits begonnen met een nieuwe schans, evenals de vorige, een gebastioneerd vierhoek. Tevens een redan-vormige uitbouw aan de stad-zijde. In 1794 speelde de schans geen rol en in 1808 werd zij verkocht en daarna geheel geslecht op de gracht na.
Het werk is herkenbaar in het terrein.
 
Werk op de rechter Waaloever beneden Lent
(Foto: René Ros, 2003)

Werk op de rechter Waaloever beneden Lent

Aangelegd in 1862 ten oosten van de nieuwe spoorbrug. Het is buitendijks gelegen en bestaat uit een gekazematteerd, bomvrij gebouw (vierkant met sterk afgeronde hoeken) met een natte gracht. Geklassificeerd als een vestingwerk van 1864 tot 1969.
Het werk is in redelijke staat.
 
Werken bij het noordelijk landhoofd der spoorwegbrug...
(Foto: Ruud van der Werff, 2007)

Werken bij het noordelijk landhoofd der spoorwegbrug...

...over de Waal bij Nijmegen. (1864 - > 1969)
Het werk is in goede staat.
 
Duitse bunker Valkhof
(Foto: Ruud van der Werff, 2004)

Duitse bunker Valkhof

Een vreemde eend in de bijt: een Duitse bunker in de Valkhof te Nijmegen. Overziet vanaf een hoog punt de Waalbrug.
Het werk is in goede staat.
 

Vesting Nijmegen

Mogelijk al in 880 door de Noormannen omwald. Vanaf onbekende datum tot in ieder geval 1436 had de Rijksstad een aarden wal met poorten. Daarna kreeg het een muur met torens en een dubbele gracht erbuiten. Tussen 1467 en 1527 werd de stad vergroot en van een stadsmuur voorzien en de poorten werden in 1530-1540 verbouwd of verbeterd met rondelen.
Na 1598 werd een gebastionneerde omwalling aangelegd die vermoedelijk in 1605 gereed kwamen. In 1701 en 1702 werden rond de stad vier lunetten aangelegd waarmee een getrancheerd kamp ontstond (lunet Hunnerberg, lunet Steenenkruis, lunet Kijk in de Pot) even als een lunettenlinie van lunet Bottendaal tot de linker Waaloever beneden de stad.
Na 1748 is er niet meer veel aan gewijzigd en in 1808 (Franse tijd) zouden de werken aan de stad overgedragen worden. Maar in 1814 vielen de werken weer onder het Koninkrijk.
Opgeheven bij de Vestingwet van 1874.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 

Werk bij de uitgebrande molen bij Nijmegen

In 1861 aangelegd als aanvulling op de Vesting Nijmegen. Ook wel werk Brouwerdal genoemd.
Opgeheven bij de Vestingwet van 1874.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 
Sterreschans bij Ubbergen
(Foto: Ruud van der Werff, 2008)

Sterreschans bij Ubbergen

Tussen 1820 en 1830 aangelegd als aanvulling op de Vesting Nijmegen. Opgeheven bij de Vestingwet van 1874.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 

Batterij achter de Ooydijk bij Nijmegen

Geen gegevens. Opgeheven bij de Vestingwet van 1874.
 
Fort Kraijenhoff
(Foto: René Ros, 2008)

Fort Kraijenhoff

Tussen 1824 en 1831 aangelegd als aanvulling op de Vesting Nijmegen met als naam 'Batavia'. Vanaf 1824 wordt het Kraijenhoff genoemd en het werd opgeheven in 1918.
In de Waaldijk resteert nog delen van de bakstenen muren waaronder de stenen beer.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
Zie ook Fort Kraijenhoff
   
Grafsteen Kraijenhoff
(Foto: René Ros, 2008)

Grafsteen Kraijenhoff

De luitenant-generaal C.R.Th. Krayenhoff, te Nijmegen geboren op 2 juni 1758, werd op het naar hem genoemde fort begraven toen hij op 24 november 1840 in Nijmegen overleed. Op het fort was op eigen kosten, en met toestemming van Koning Willem I, in 1826 een graftombe gebouwd. In 1841 werd het door Koning Willem II voorzien van een monument met graftekst.

Toen het fort in 1914 werd ontmanteld werd hij herbegraven op begraafplaats Rustoord aan de Postweg in Nijmegen. De grafsteen is geplaatst in een parkje nabij de splitsing van Weurtseweg en Voorstadslaan - mogelijk het terrein van een van de lunetten rond Nijmegen.
De familie Krayenhoff kreeg als herinnering de sleutels van het fort. Deze sleutels bevinden zich nu in het Nijmeegs Archief.
Het werk is in goede staat.