Korps Luchtwacht Dienst

Hoofdkwartier

Het Commando Luchtverdediging (C.L.V.) en Korps Luchtwacht Dienst waren van 1950 tot 1952 gevestigd in Scheveningen. In 1952 verhuisde deze naar Zeist en werd het personeel gelegerd in het Swagerman-kamp op Villa Wulperhorst.
 
Sector Operations Centre
(Foto: Kees van de Waal, 1995)

Sector Operations Centre

Van 1950 tot 1958 was het centre gevestigd in een van oorsprong Duits bunker (Caesar) uit 1943 aan de Breullaan in Driebergen - Rijsenburg.
Op de bunker waren al ter camouflage raampjes en deuren geschilderd. Voor het SOC gebruik werd een dak bovenop en rondom bakstenen muren geplaatst, met achter de raampjes geschilderde gordijntjes op het beton zodat het een wat groot uitgevallen kantoorgebouw leek.
Zie voor meer informatie Koude Oorlog Luchtmacht.

De luchtwachtposten in Nederland rapporteerden via hun luchtwachtcentrum aan Sector Operations Centre (SOC) van het Commando Luchtverdediging. Met uitzondering van de posten in Zuid-Limburg welke aan een luchtwachtcentrum van de Belgische luchtwacht in Hasselt rapporteerden.
In de operations room werden vliegbewegingen op een grote plottafel bijgehouden en doorgegeven aan de legerleiding. Voor het SOC gebruik na de oorlog werd op de bunker een dak geplaatst en bakstenen muren om het beton geplaatst, met achter de raampjes gordijntjes op het beton geschilderd. Zo leek het gebouw een wat groot uitgevallen kantoorgebouw.

Zie ook Bunker Caesar

Luchtwachtcentrum Sector 1

Walstraat 20 te Deventer.
 
1D1 - Deurningen
(Foto: René Ros, 2008)

1D1 - Deurningen

Een raatbouwtoren van 16,20 m. nabij de Gammelkerbeek ten NNO van Deurningen.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 

1D3 - Glanerbrug

Een raatbouwtoren van 15,06 m. met keet in de ZW-hoek van de kruising Lonnekerweg - Slaghekkeweg ten NO van Glanerbrug.
 
1J3 - Pannerden
(Foto: Michel van Best, 2002)

1J3 - Pannerden

Een observatiecabine op het Fort bij Pannerden nabij Nijmegen. In 2011 gerestaureerd en als uitkijkpunt opengesteld voor bezoekers van het fort.
Het werk is in goede staat.
 
1F2 - Markelo
(Foto: Sandra van Lochem, 2007)

1F2 - Markelo

De post was op de uitzichttoren "Belvedere" op de Herikerberg, een torentje uit 1880 dat gebruikt werd als uitzichtpunt voor de jacht.

In de jaren 50 waren de openingen tussen de kantelen dichtgemetseld om een borstwering te creeeren. Later weer verwijderd. Inmiddels is de toren gerestaureerd, waarbij de bovenbouw niet meer in originele staat is. Anno 2007 in gebruik als woonhuis.
Het werk is in goede staat.
 
1G1 - Delden
(Foto: René Ros, 2008)

1G1 - Delden

Een raatbouwtoren van 25,32 m. aan de Twickelerlaan ten noorden van Delden. De heuvel met fundering van de toren is nog aanwezig.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 

1H2 - Lochem

Voor het KLD gebruik is een betonnen opbouw op de eind 19e eeuwse uitkijktoren Belvedere geplaatst.
Het werk is in goede staat.
Luchtwachtcentrum Sector 2
(Foto: René Ros, 2011)

Luchtwachtcentrum Sector 2

Puntenburgerlaan 70a te Amersfoort.
Het werk is in goede staat.
 
2Q1 - Doorwerth
(Foto: Sandra van Lochem, 2013)

2Q1 - Doorwerth

Luchtwachtpost op bestaande (voormalige) watertoren in Doorwerth aan de Spechtlaan. De watertoren is ontworpen door architect Th.K.J. Koch en is gebouwd in 1938 in de expressieve stijl van de Amsterdamse School. De toren heeft een hoogte van 18 meter. Er zijn heel beperkt resten van het gebruik als luchtwachtpost nog aanwezig. Het is een rijksmonument en wordt nu particulier bewoond.
Het werk is in goede staat.
 
2R1 - Renswoude
(Foto: Sandra van Lochem, 2007)

2R1 - Renswoude

Een raatbouwtoren van 10,40 m. bij Renswoude op de Groeperkade ten westen van de Barneveldsestraat. Anno 2007 nog te herkennen als restant van de kade met een open plek in de bossage.
Het werk is herkenbaar in het terrein.
 
2T1 - Soesterberg
(Foto: Sandra van Lochem, 2006)

2T1 - Soesterberg

Een raatbouwtoren van 5,94 m. op het oefenterrein Vlasakkers bij Amersfoort (Utrecht). Gebouwd in winter 1951-1952. De toren is gesloopt maar de fundering is nog aanwezig.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
2W2 - Kamerik
(Foto: Sandra van Lochem, 2004)

2W2 - Kamerik

Onderbouw toren (oorspronkelijk 10,5 m) en betonplaten pad over veengrond naar toren nog aanwezig, verbouwd tot schuur.
Van het werk zijn nog enkele restanten.

Locatie bekend maar niet gepubliceerd.

 
2X1 - Abcoude
(Foto: René Ros, 2005)

2X1 - Abcoude

Een raatbouwtoren van 4,80 m. op het Fort aan de Winkel (Utrecht). De toren is gesloopt maar de fundering op een heuvel is nog aanwezig.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
2X2 - Muiderberg
(Foto: Sandra van Lochem, 2007)

2X2 - Muiderberg

De kerktoren was tevens een luchtwachtpost. De kerk, een Rijksmonument, is in gebruik bij de protestante gemeente van Muiderberg.
Het werk is in vrijwel originele staat.
 
2X3 - Nieuw-Loosdrecht
(Foto: René Ros, 2008)

2X3 - Nieuw-Loosdrecht

Een raatbouwtoren van 32,02 meter hoogte (de hoogste van het land) op Landgoed Eikenrode, aan de Nieuw Loosdrechtsedijk te Nieuw Loosdrecht. Gebouwd in circa 1952 en ontmanteld in juli 1964.
Vermoedelijk resteert de betonfundering nog grotendeels, maar in ieder geval een aantal betonnen palen waarop de steunberen steunden.
Van het werk zijn nog enkele restanten.

Luchtwachtcentrum Sector 3

Raamstraat te Breda, nu Korte Raamstraat?
 
3T1 - Koewacht
(Foto: Sandra van Lochem, 1996)

3T1 - Koewacht

Een raatbouwtoren van 19,62 m. aan de Emmabaan te Koewacht (Zeeland). De toren is particulier eigendom. Het is de hoogst nog bestaande toren, met steunberen, en de draaitafel van het luchtwachtapparaat is nog aanwezig.
Het werk is in redelijke staat.
 
3T3 - Nieuw Namen
(Foto: Sandra van Lochem, 2005)

3T3 - Nieuw Namen

Een raatbouwtoren van 15,06 m. aan de Nieuw Kieldrechtsedijk te Nieuw-Namen (Zeeland). De toren is particulier eigendom. Een ondergrondse BB schuilplaats ligt naast de toren.
Het werk is in redelijke staat.
 
3W3 - Aardenburg
(Foto: Sandra van Lochem, 1996)

3W3 - Aardenburg

Een raatbouwtoren van 13,92 m. aan de Brieverstraat te Eede (Zeeland). Gebouwd in 1953. De toren is eigendom van Stichting Militair Erfgoed. Een ondergrondse BB schuilplaats ligt naast de toren.
Het werk is in redelijke staat.
Luchtwachtcentrum Sector 4
(Foto: René Ros, 2006)

Luchtwachtcentrum Sector 4

Boezemsingel hoek Kanaalkade (tegenwoordig Eilandswal) te Alkmaar.
Het werk is in goede staat.
 
4T3 - Marken
(Foto: Marianne Groot, 1982)

4T3 - Marken

Een toren van 8,22 meter hoogte op het watergemaal op Marken. In 1982 is de toren gesloopt, in 1997 het gemaal zelf.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 
4Y2 - Spaarnwoude
(Foto: René Ros, 2007)

4Y2 - Spaarnwoude

Een raatbouwtoren van 9,36 m. op de wal te westen van Spaarndam, waarvan de fundering nog aanwezig is.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
4Z3 - Amstelveen
(Foto: René Ros, 2009)

4Z3 - Amstelveen

Een post op een ronde silo van de rioolwaterzuiveringsinstallatie aan de Machineweg in Amstelveen. De installatie is in 1993 vervangen.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.

Luchtwachtcentrum Sector 5

250 meter zuid van de Kanaalweg aan de Ceintuurbaan: Daltonlaan te Rotterdam.
Later gebruikt als onderkomen Sector Commandant Zuid, ondergeschikt aan het Provinciaal Militair Commando Zuid-Holland. Rond 1980 gesloopt.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 
5C1 - Scheveningen
(Foto: Ronald Vrolijk, 2003)

5C1 - Scheveningen

Geen raatbouwtoren maar een vierkante stenen toren van twee verdiepingen. Gebouwd in 1954.

De toren staat op een puindepot (bombardement Bezuidenhout van 3 maart 1945) met daarin enkele Duitse bunkers.
Het werk is in goede staat.
 
5C3 - Zoeterwoude
(Foto: Sandra van Lochem, 2011)

5C3 - Zoeterwoude

De raatbouwtoren is gebouwd in 1954 en was van type 10,50 (in totaal 12m hoog) . Begin jaren 90 is de toren grotendeels gesloopt, op de onderbouw na, die verbouwd is tot schuurtje.
Van het werk zijn nog enkele restanten.

Locatie bekend maar niet gepubliceerd.

 
5D1 - Oude Wetering
(Foto: Sandra van Lochem, 2008)

5D1 - Oude Wetering

Geen raatbouwtoren maar een vierkante stenen toren van 10,30 meter hoogte voor vier verdiepingen. Eerste bouwvergunning werd geweigerd (voor raatbouwtoren?). Na tweede aanvraag gebouwd in 1956 in de Delftse schoolstijl. Op binnenzijde van de borstwering zijn de bekende KLD windrichtingen geschilderd. Is een gemeentelijk monument.
Het werk is in goede staat.
 
5E2 - Delft
(Foto: Sandra van Lochem, 2011)

5E2 - Delft

Post is bakstenen opbouw uit 1952 op bedrijfsgebouw aan de Lange Kleiweg in Rijswijk. De post is gebouwd in dezelfde architectuur als het gebouw en is nog in goede staat. De poot van het luchtwachtstatief en het opklaptafeltje in de schuilnis zijn nog aanwezig. De post is niet zichtbaar vanaf de openbare weg.
Het werk is in goede staat.

Locatie bekend maar niet gepubliceerd.

 
5E3 - Maassluis
(Foto: Sandra van Lochem, 2010)

5E3 - Maassluis

Geen raatbouwtoren maar de post is uitgevoerd met siermetselwerk en staat bovenop het kantoor van Royal Dirkzwager aan de Govert van Wijnkade in Maassluis. De post is in 1952 met het gebouw mee ontworpen. Het gebouw is gemeentelijk monument.
Het werk is in goede staat.
 
5G2 - Oostvoorne
(Foto: Sandra van Lochem, 2008)

5G2 - Oostvoorne

Restant van post op Duitse bunker bij Steenen Baak.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
5G3 - Hellevoetsluis
(Foto: Sandra van Lochem, 2008)

5G3 - Hellevoetsluis

Fundering van post op Duitse bunker.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
5J3 - Ooltgensplaat
(Foto: Sander van Valen, z.j.)

5J3 - Ooltgensplaat

Op 19 oktober 1937 was er op het Fort Frederik Hendrik (Zuid-Holland) al een luchtwachtpost. Mogelijk dat deze na de oorlog is hergebruikt. Op het dak van een remise van het fort is nog een ronde observatiecabine met gradenverdeling te vinden.
Op dezelfde datum waren minstens drie andere posten aanwezig in Brielle (Bastion IX), Groningen (kantoor Departement Financieen) en Roermond (op het stuw complex tussen de bruggen).

Het werk is in redelijke staat.
 
5K3 - Strijensas
(Foto: Sander van Valen, 1994)

5K3 - Strijensas

Een raatbouwtoren van 4,80 m. op een VIS-Kazemat uit 1937 aan de Oude Dijk van de Mariapolder te Strijensas (Zuid-Holland). De kazemat en de toren zijn gemeentelijk monument. De toren is particulier eigendom. Het is de laagst nog bestaande toren.
Het werk is in slechte staat.
Luchtwachtcentrum Sector 6
(Foto: Sandra van Lochem, 1997)

Luchtwachtcentrum Sector 6

Groenewegje te Leeuwarden, bunker in 1953 gebouwd voor de KLD. Het is nu bekend als 'pop-bunker' bij de ingang van de Prinsentuin.
 
6H3 - Oudemirdum
(Foto: Sandra van Lochem, 2004 / Ewolt Wolters, 2010)

6H3 - Oudemirdum

Een raatbouwtoren van 12,78 m. aan de Huningspaed te Oudemirdum (Friesland). De toren is particulier eigendom en regelmatig opengesteld.
Het werk is in redelijke staat.
 
6K3 - Ens
(Foto: Sandra van Lochem, 2012)

6K3 - Ens

Een raatbouwtoren van 10,50 m., gebouwd ca. 1955. De fundering is nog aanwezig.
 
Toren Ramspol
(Foto: Sander van Valen, 1996)

Toren Ramsdiep

Dit is geen luchtwachttoren, maar een in 1956 gebouwde uitkijktoren voorzien van wandtegels en zonder schuilnis en observatiecabine. De toren is wel net zoals de luchtwachttorens geleverd door Schokbeton. De toren is eigendom van het waterschap of gemeente en is opengesteld als uitkijktoren. Het is een Gemeentelijk monument.
Het werk is in goede staat.