Stelling van Den Helder

Stelling van Den Helder

In het begin van de Tachtig-jarige Oorlog (1568-1648) lagen de dorpen Huisduinen en den Helder op het Eiland van Huisduinen - tot 1601 toen de Zanddijk werd aangelegd. Het Marsdiep en het Vlie waren de vaargeulen om vanaf de Noordzee naar Amsterdam te varen.
In 1784 was de Rede van Tessel niet meer voldoende en wer het Nieuwe Diep ingericht als oorlogshaven. De landzijde van Den Helder werd echter
Vlak voor de landing in 1799 van de Engelsen en Russen bij Callantsoog werden er tijdelijke werken aangelegd ter verdediging van de landzijde maar Den Helder ontruimd. In 1803 kreeg de Oude Helder een omwalling en vanaf 1810 (Franse Tijd) werd een omvangrijk landfront aangelegd. Later is het Fort op de Harssens gebouwd en verder alleen verbeteringen aan het geschut aangebracht alhoewel er wel plannen zijn geweest voor twee forten op een zandbank (Fort op de Laan) en op de kustlijn van Tessel (Fort op de Horst). In de jaren 1920 en 1930 zijn er enkele nieuwe open kustbatterijen gebouwd.
Zie ook Den Helder. Forten, batterijen en bunkers
 
Fort Kijkduin
(Foto: René Ros, 2001)

Fort Kijkduin

In 1811-1813 aangelegd op een hoge duintop ten zuidwesten van het dorp Huisduinen. Het fort bestond uit een vierhoekig, gemetseld reduit met twee bastions en er omheen een droge gracht. Vanaf 1822 heeft er een vuurtoren op het fort gestaan welke in 1877 werd vervangen door 'Lange Jaap'. In 1897 werd een - nog aanwezig - gepantserde waarnemingspost voor de vuurleiding op het dak geplaatst.
In 1913 werd besloten het fort in zuid-westelijke richting te vergroten voor de opstelling van twee pantserkoepels met elk 2 kanonnen van 28 cm L/45. Een deel van de grachtmuur werd gesloopt en gedeeltelijk een paalfundering geslagen.
Het werk is in goede staat.
Zie ook Fort Kijkduin (SvDH)
 

Fort Nieuw Kijkduin

In 1913 werd begonnen met de bouw van een geheel nieuw Fort Nieuw Kijkduin maar de bouw werd gestaakt in 1920. De gebouwde delen, waarschijnlijk alleen de muren, zijn vermoedelijk na 1950 met zand bedekt. En zo moet het daar nog liggen...
Zie ook Fort de Ruijter
 
Werk Kaaphoofd
(Foto: Jan van Tongeren, 2005)

Werk Kaaphoofd

Voor het eerst in 1781 aangelegd voor 20 kanonnen en in1793 omgewerkt tot een kustbatterij met 28 kanonnen van 24 pond en 4 kanonnen van 18 pond. In 1798-1799 werd het werk vergroot voor 50 stukken en de keelzijde gesloten. De keelzijde werd in 1810 nog eens verbeterd. In 1836 werd de linkerzijde verlengd om in de lengterichting van het Schulpengat tegemoetkomende schepen te kunnen beschieten. In 1940 waren hier nog 4x 7,5 cm kanonnen opgesteld. Andere namen voor de batterij waren 'de Princes van Oranje', 'de Revolutie' en 'batterie Impériale'.
De zuidelijke munitieopslagplaats uit 1857 is nog aanwezig. Met daarop een Duitse Tobruk en mogelijk in de voorliggende scherfwal een Duitse bunker.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 
Fort Erfprins
(Foto: René Ros, 2000)

Fort Erfprins

Achter de Batterij Kaaphoofd werd in 1811-1813 een groot, vijfhoekig, gebastionneerd fort met drie ravelijnen en enveloppe aangelegd - genaamd 'Lasalle'. In 1836 werden twee bomvrije poorten en in 1861 een bomvrij hospitaal op het fort gebouwd - alle drie zijn nog aanwezig.
De noordelijke gracht werd in 1875 gedeeltelijk gedempt waarbij een ravelijn verviel - doch poterne ernaar bestaat nog als fietsenstalling. Op dit terrein werd, net als op de Oostbatterij, een nieuw zeefront ingericht met een grote kustbatterij bovenop een bomvrije kazerne voor 1000 man. Met 49,1 hectare is dit het grootste fort van Nederland en bezit het de langste bomvrije kazerne (283 meter).
Het werk is in goede staat.
 
Gedekte gemeenschapsweg tussen Fort Erfprins en Fort Dirks Admiraal
(Foto: René Ros, 2002)

Gedekte gemeenschapsweg tussen Fort Erfprins en Fort Dirks Admiraal

In 1811-1813 werd begonnen met de aanleg van een verbindingswal met voorgelegen gracht, van het Fort Erfprins naar het Fort Dirks Admiraal. Het werd in 1826-1827 voltooid en in 1886 werden enige batterijen ingericht. Het is in 1949 als vestingwerk opgeheven.
Het werk is in goede staat.
 
Fort Dirks Admiraal
(Foto: René Ros, 2002)

Fort Dirks Admiraal

Het fort werd in 1811-1813 gedeeltelijk aangelegd als het Fort l'Eduse, een gebastionneerd fort met twee ravelijnen en een enveloppe. Met de bouw van de kazerne werd in 1828 begonnen maar het kwam niet verder dan de fundering. Later werd een kleiner werk ingericht als onderdeel van de liniewal met voorgelegen caponniere ter bestrijking van de liniegracht. De voorwerken werden in 1886 geslecht en gebruikt als o.a. opslagterrein voor de Marine.
De voorwerken werden in 1886 geslecht maar het oorspronkelijke grondvorm en grachten zijn nog duidelijk te herkennen. Door de Duitse bezetter is er een luchtafweerbatterij op het fort gebouwd.
Het werk is in redelijke staat.
 
Gedekte gemeenschapsweg tussen Fort Dirks Admiraal en Fort Westoever
(Foto: René Ros, 2001)

Gedekte gemeenschapsweg tussen Fort Dirks Admiraal en Fort Westoever

In 1811-1813 werd begonnen met de aanleg van een verbindingswal met voorgelegen gracht, van het Fort Dirks Admiraal naar het Fort Oostoever. Het werd in 1826-1827 voltooid en in 1886 werden enige batterijen ingericht. Het is in 1949 als vestingwerk opgeheven.
Het werk is in goede staat.
 
Fort Westoever
(Foto: Jan van Tongeren, 2004/René Ros 2005)

Fort Westoever

In 1825, na de aanleg van het Groot Noordhollands Kanaal, werd aan de westzijde van het kanaal en tegenover het hernoemde 'Fort Oostoever' een aarden fort aangelegd. Het had een reduit, waarin in 1828-1830 een bomvrij gebouw voor 200 manschappen werd gebouwd, en een enveloppe. Later is het reduit ingericht als fort en het aarden werk en enveloppe opgeheven doch nog herkenbaar. De Marine had er later een dieselcentrale ingericht . Van 2003-2004 zijn de bomvrije kazerne en twee remises gerestaureerd en de wallen weer onder profiel gebracht.
Samen met het Fort Oostoever werd het ook wel 'fort aan het Noordhollands Kanaal' genoemd.
Het werk is in goede staat.
 
Fort Oostoever
(Foto: René Ros, 2005)

Fort Oostoever

In 1791-1792 aangelegd onder de naam 'fort Dugommier' tegen een aanval uit het zuiden op de werf en werkplaats van de Marine. Het fort werd in 1833-1835 omgewerkt tot het fort Oostoever. Samen met het Fort Westoever werd het ook wel 'fort aan het Noordhollands Kanaal' genoemd.
Het werk is in slechte staat.
 
Fort op de Harssens
(Foto: René Ros, 2011)

Fort op de Harssens

In 1880-1884 werd op het wad 'Harssens' ten oosten van het Nieuwe Diep een pantserfort gebouwd. Het was voorzien van twee koepels met elk twee kanonnen 30,5 cm L/25. Het werd in 1889 voorzien van een gepantserde waarnemingskoepel. De Duitse bezetter verwijderde in 1940-1945 het geschut en pantsering grotendeels. In 1958 is het fort verder vernield waarbij de droge gracht werd dichtgestort en werd er een havenkantoor bovenop gebouwd. Bovengronds is het fort voor een klein deel zichtbaar maar ondergronds is het nog toegankelijk. Het Nieuwe Diep is afgedamd en ingericht als Veerhaven.
Het werk is in slechte staat.
 

Batterij Wierhoofd

In de hoek van de Zeedijk en de dijk langs het Nieuwe Diep werd in 1832 een mortierbatterij aangelegd. In 1860 werd het een kustbatterij om uiteindelijk in 1926 opgeheven als vestingwerk.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 

Batterij Louise

De batterij werd in 1793 aangelegd voor 11 kanonnen van 24 pond. In 1799, kort voor de Engels-Russische landing, werd een mortierbatterij toegevoegd. Bij de stormvloed van 1825 werd de batterij, gelegen op het buitentalud van de Zeedijk, weggeslagen op de Zeedijk herbouwd te worden. Nogmaals werd er een mortierbatterijd toegevoegd, in 1832. Als vestingwerk opgeheven in 1922. Andere namen voor de batterij waren 'Erfprinses', 'de Unie', 'l'Union' en 'Prinses Louise'.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 
Oostbatterij
(Foto: J. Belonje, 1978)

Oostbatterij

De batterij werd in 1781 aangelegd maar enkele jaren later alweer opgeheven om in 1797 opnieuw aangelegd te worden. Bij verbeteren van de Zeedijk werd het in 1826-1827 vergraven en in 1832 weer opnieuw aangelegd.
Evenals het Fort Erfprins werd de batterij in 1875 voorzien van een - helaas verdwenen - groot, bomvrij gebouw voor 1000 man met bovenop de kustbatterij. In 1904 waren hier 3 kanonnen 24 cm IJzer en 3 kanonnen 24 cm L/35 opgesteld. (Deze laatst afkomstig van de Batterij bij Durgerdam in de Stelling van Amsterdam?). De batterij werd in 1958 opgeheven als vestingwerk. Andere namen voor de batterij waren 'Barends Kribbing', 'de Ondeelbaarheid' en 'l' Indivisible'.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 

Batterij bij de Vismarkt

Diverse werken die achtereenvolgens op nabij gelegen plaatsen aan de Zeedijk. In 1796 werd 'De Consitutie/de Hersteller' aangeleg op de Zeedijk voor het dorp den Helder. De in 1811-1813 aangelegde 'batterie Roi de Rome' (later 'Batterij tegen de Laan') werd gemaakt met grond van 'De Constitutie'. Ook deze batterij werd opgehaven en in 1883 werd nabij een bewakingspost ingericht welke in 1926 werd opgeheven.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 
Batterij Helsdiep
(Foto: Jurgen Lamers, 2000)

Batterij Helsdiep

De kustbatterij is in de jaren 1920 en 1939 gebouwd in de Grafelijkheidsduinen bij Huisduinen ter dekking van versperringen en was indirect richtend. Het bestond uit drie geschutsemplacementen voor 15 cm L/40 geschut op een onderlinge afstand van ongeveer 100 meter. Achter (d.w.z. noord-oostelijk) van elk emplacement lag een munitiemagazijn en een schuilplaats. De commandopost en drie meetposten lagen op grotere afstand van de emplacementen en zijn niet meer zichtbaar. De werkkamer bevond zich in het Fort Kijkduin. Deze batterij was aangewezen als oefenbatterij.
Het werk is in redelijke staat.
 
Batterij Begraafplaats
(Foto: Jan van Tongeren, 2006)

Batterij Begraafplaats

De kustbatterij is in 1938-1939 gebouwd ten zuiden van de begraafplaats van Den Helder ter dekking van versperringen en was indirect richtend. Het bestond uit drie geschutsemplacementen voor 15 cm L/40 geschut. Het zuidelijke geschutsemplacement is gesloopt maar de andere twee met munitiebergplaats zijn waarschijnlijk allemaal nog aanwezig.
Van het werk zijn nog enkele restanten.
 

Batterij Erfprins Noord

De kustbatterij is in 1938-1939 gebouwd op de noordoostelijke hoek van het Fort Erfprins ter dekking van versperringen en was indirect richtend. Het bestond uit drie geschutsemplacementen voor 15 cm L/40 geschut.
 

Batterij Vrede en Vrijheid

De kustbatterij is in 1938-1939 gebouwd ten noordwesten van het Fort Dirks Admiraal ter dekking van versperringen en was indirect richtend. Het bestond uit drie geschutsemplacementen voor 15 cm L/35 geschut, een commandopost en een werkkamer.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 

Batterij Duinrand Noord

De kustbatterij is in 1938-1939 gebouwd ten zuiden van het Fort Kijkduin en het niet voltooide Fort Nieuw Kijkduin ter dekking van versperringen en was direct richtend. Het bestond uit drie geschutsemplacementen voor 7 cm L/40 geschut,.
Het werk is geheel verdwenen en onherkenbaar.
 

Batterij Falga

De kustbatterij is in 1938-1939 gebouwd tussen strandpaal 3 en 4 ter dekking van versperringen en was direct richtend. Het bestond uit drie geschutsemplacementen voor 7 cm L/40 geschut en een of meer munitiemagazijnen. De batterij werd ook wel 'Batterij Duinrand Zuid' genoemd?
 

Batterij Zanddijk

De kustbatterij is in 1938-1939 gebouwd nabij strandpaal 7 ter dekking van versperringen en was direct richtend. Het bestond uit drie geschutsemplacementen voor 7 cm L/40 geschut.