Haarlemmermeer

Tekst en foto's: René Ros.

De Geniedijk

Sinds ik in 1998 begon met het systematisch bezoeken van alle onderdelen van de Stelling van Amsterdam heb ik diverse malen delen van de Geniedijk Haarlemmermeer bezocht. Maar om onduidelijke redenen zat het weer altijd tegen, als het niet regende dan had het net geregend. Zo ben ik al eens in de modder uitgegleden en ongemakkelijk neergekomen op de dijk bij de snelweg A4.
Op 16 juli 2002 was alles echter anders. Het was mooi weer en er ligt nu zelfs overal een asfaltpad langs de dijk! Die dag ben ik, onder die gunstige omstandigheden, de hele geniedijk langs geweest. De tocht begon bij Aalsmeer en eindigde bij Vijfhuizen en waar nodig was toestemming gevraagd en gekregen voor het betreden van de terreinen. Enkele onderdelen in de geniedijk die niet op de genoemde dag bezocht konden worden, zijn beschreven aan de hand van eerdere bezoeken.

De geniedijk is een aarden wal met een dubbele functie. In de eerste plaats was het een inundatiekering. In geval van oorlogsdreiging zou de zuidelijke helft van de Haarlemmermeerpolder onder water worden gezet (inundatie). Maar voor die 50 cm water boven het land zou een lagere dijk volstaan hebben. Echter, de kruin van de geniedijk heeft hetzelfde niveau als de ringdijk. Hierdoor kan een vijand niet de inundatie 'overvoeren' met water én dient de dijk als bedekte weg. Door de weg aan de keelzijde was er een verbinding (=gemeenschap) waardoor de manschappen en materieel ongezien en enigszins beschermd van vijandige artillerie tussen de forten verplaatst konden worden. De dijk en andere aardwerken zijn tussen 1890 en 1895 aangelegd. De bomvrije gebouwen en schuilplaatsen zijn later gebouwd.
Op slechts acht plaatsen in de hele Stelling werden speciaal dijken aangelegd want normaal werden bestaande dijken gebruikt als inundatiekering. De Geniedijk Haarlemmermeer is met 10,5 km de langste van deze dijken en heeft 1.026.500 toenmalige guldens gekost - exclusief de bomvrije gebouwen.

Aalsmeerderweg 1

De tocht begon op de Aalsmeerderweg waar de Geniedijk oostwaarts naar de sluizen (1890-1891) en het Fort bij Aalsmeer (1904) gaat. Ook hier wordt het fietspad aangelegd en is een dubbele rij bomen aan de noordzijde geplant. Het fietspad gaat eenmaal door de dijk heen waardoor de betonnen nevenbatterij, voor vier veldkannonen, uit het zicht blijft. De brug over het voorkanaal was al in aanbouw. Via deze brug zal het fietspad over de dam tussen de beide fortgrachten naar de ringdijk lopen zodat het fietspad niet langs de keelzijde van het fort gaat. Er zijn verschillende verklaringen in omloop - en misschien wel allemaal waar - maar deze dag werd me verteld dat het brandweeroefencentrum liever geen oploopje heeft als er brandweerwagens met sirene naar een oefenbrandje racen. Dat verbeterd wel de realiteit van de oefening zou ik zeggen.
De dubbele schutsluis lag er net zo dichtgestort en vervallen bij als altijd. Bij de ondersluis was echter grond weggegraven waardoor water door de sluis lekte en het geheel op een Alpen-beekje leek. De sluis werd gebouwd door het Ministerie van Oorlog om de polder mee onder water te zetten maar in vredestijd verzorgde het waterschap de doorvaart voor civiele schepen. Het was de enige waterverbinding van de polder met de buitenwereld.

Fort bij Aalsmeer

De genieloods is nu in gebruik als schaapskooi en in de voertuigenloodsen uit de jaren 1960 is een schietvereniging gevestigd.
Om de bomvrije gebouwen van het fort zelf heen lopend was er niet veel gewijzigd. Het fort is in goede staat en op het terrein zijn installaties om brandblussen te oefenen. De twee losse hefkoepelgebouwen in de frontwal liggen er net zo intact bij als voorheen, in het linker exemplaar was wel veel water te zien. Bij vrijwel alle forten zijn de hefkoepelgebouwen door de Duitse bezetter opgeblazen om ook het voorpantser uit het beton te krijgen. Bij dit fort en het Fort bij Nigtevecht is dat echter niet gebeurd.
Het Fort bij Aalsmeer was het eerste fort dat ik, als 12-jarig jochie op verkenners-kamp, betreden heb; we slopen 's avonds langs de woonboten het toch al donkere fort in. Ruim twintig jaar later lijkt het fort veel kleiner en is het geheel verandert.
Een medewerker van het in het fort gevestigde Centrum voor Brandweer en Bedrijfshulpverlening Nederland leidde me door de lokalen. Het voorgebouw is in gebruik voor brandweeroefeningen in cellen en - uh - andere kleine kamertjes. De twee oudste leslokalen in het hoofdgebouw zijn gewoon modern wit en recht ingericht. Het nieuwe derde lokaal benadert met bruine houten tafels en stoelen samen met de koperen lampen meer de sfeer van het fort. Wellicht worden de nog lege keuken en de twee oudere lokalen ook zo ingericht - het is nogal druk sinds Enschede en Volendam...
De keuken is opgeknapt en de wasemkap, waterpomp en stenen werktafel zijn als nieuw. De rechter keelkazemat is ook opgeknapt en daarbij zijn de tabellen overschildert maar deze tabellen worden later weer aangebracht. Bij de leslokalen is een van de drie plaatsen waar het dak lekt. De garantie van de dakbedekking is er nog, maar dan moet de eigenaar (gemeente) wel eerst de grond er vanaf halen!
Het deel van het hoofdgebouw, links van de linker keelkazemat en de kazemat zelf, zijn ook in gebruik als oefenruimte en de lokalen zijn daar van metalen tussenwanden en klinker-verhogingen voorzien. Alle lokalen zijn geheel zwart beroet en bij thuiskomst werd mij gevraagd of ik naar een barbecue was geweest...
Een andere oefenruimte heeft een smal Amsterdams trappetje naar beneden. Daartoe is een gat in de vloer gemaakt naar het waterreservoir. Dit was de eerste keer dat ik in een waterreservoir kon, want er stond geen water in. Het was goed te zien dat het reservoir 'drijft' en waar de buizen voorheen in de bak kwamen.

Aalsmeerderweg 2

De terugweg ging over de benedensluis naar de geniedijk waar enkele aarden traversen en een betonnen nevenbatterij in de dijk liggen. De aarden Batterij aan de Aalsmeerderweg (1897?) is van afstand alleen te herkennen omdat het in het voorkanaal uitsteekt. Omdat er later een pompstation voor een defensiepijplijn heeft gestaan is alleen de buitenwal nog in goede staat.
Aan de andere zijde van de Aalsmeerderweg, het stuk naar de snelweg A4, bleek nu ook voorzien te zijn van een asfaltpad. Evenals het stuk aan de andere kant van de snelweg zal het waarschijnlijk nooit in gebruik komen als fietspad omdat de fietsbrug over de snelweg op een ander plaats gaat komen.
Je kan echter zeer comfortabel naar de mitrailleurkazemat Slotertocht Zuid uit 1934 lopen of fietsen. Deze ligt vlakbij de snelweg in de geniedijk - een mooi uitkijkpunt. De deuren zijn weg dus je kan - op de tast of met een zaklantaarn - naar binnen om door het schietgat de snelweg, het doelwit, te zien. Er stonden nog waxinelichtjes van een gezellig samenzijn.
Nog dichter bij de snelweg zijn de restanten van de bomvrije damsluis in de Slotertocht te vinden. Het dak en de aarden dekking is gesloopt en de rest ziet er uit alsof het morgen in elkaar zakt. De afslag naar de nieuwe snelweg A5 begint er en de snelweg is dus nog dichter naast de sluis komen te liggen.

Batterij aan de Sloterweg

Een lange omweg is nodig om aan de andere kant van de snelweg te komen. Daar ligt nog een mitrailleurkazemat uit 1934. Maar ook een kanonkazemat die pas in 1937 is gebouwd (de laatste van dit type) om de nadelige effecten van de aanleg van een viaduct over de Bennebroekerweg te compenseren. Alle drie de kazematten werden betaald door Rijkswaterstaat. De vechtwagenhindernis met spoorstaven in de rijksweg is echter verdwenen.
Achter de dijk staan acht gebouwen van rond 1950 voor munitieopslag van de luchtmacht, tegenwoordig voor de off-shore industrie. Iets dichter bij Hoofddorp ligt de Batterij aan de Sloterweg (1906) aan de huidige Rijnlanderweg. Dit is een klein fort met alleen schietgaten waardoor met kanonnen voorlangs de geniedijk geschoten had kunnen worden (groot flankement). Enige tijd geleden was er een deur open en bleek binnen een soort clubhuis te zijn. De deur is weer dichtgelast. Op de dijk, naast het fort zijn banken geplaatst om rustig de batterij, de geniedijk en het schootsveld te overzien.

Ook langs de dijk naar Hoofddorp liggen nieuwe fietspaden, met wildroosters vanwege de tamme schapen. Via dit fietspad kan nu eenvoudig de nevenbatterij vlakbij de Hoofdvaart van dichtbij bekeken worden. De geniedijk is op dit deel nog intakt maar op diverse plaatsen doorsneden door wegen en geheel omgeven door bebouwing.
De grote bomvrije damsluis in de Hoofdvaart lijkt in redelijke staat maar er moeten toch al aardig was bakstenen naar beneden zijn gevallen. Met deze, en de andere twee damsluizen, konden in oorlogstijd de vaarwegen afgesloten worden zodat het inundatiewater ten zuiden van de geniedijk bleef. Het noordelijk deel van de Haarlemmermeer bleef dan droog waardoor landbouwgronden beschikbaar bleven voor de voedselvoorziening in de belegerde Stelling.

Fort bij Hoofddorp

Het Fort bij Hoofddorp (1903-1904) ligt midden in de gelijknamige plaats ten westen van de Hoofdvaart. Door de hoogte van de geniedijk en de beperkte ruimte is dit een uitzonderlijk fort geworden. Het heeft twee verdiepingen terwijl vrijwel alle andere forten er maar één hebben. Doordat de geniedijk ter plaatse een knik maakt heeft het fort maar één keelkazemat in plaats van twee.
Mede door de twee verdiepingen lopen er uitzonderlijke onderaardse gangen vanuit het fort naar de frontwal. Maar bovendien heeft het fort aan de frontzijde een gietijzeren caponniere. Hieruit kon met geweren en mitrailleurs de heel diepe fortgracht onder vuur gehouden worden.
In het grootste deel van het fort is een schietvereniging gehuisvest. Voor twee van de drie schietbanen zijn enkele dikke muren tussen de lokalen weggehaald.
Een stukje verderop, bij de Kruisweg, is de doorsnijding voor de verdwenen spoorweg Hoofddorp - Alphen aan de Rijn te vinden. Twee ongewapend grindbetonnen wanden met sponningen voor schotbalken splijten de geniedijk. Bovenop de dijk is de fundering van het gebouwtje voor de schotbalken ook nog te zien en over het voorkanaal zijn de bruggenhoofden van de spoorbrug nog aanwezig.

Batterij aan de IJweg

Even verderop ligt de Batterij aan de IJweg (1906) waarvan nu niet veel meer is te zien dan een bult met een kunstwerk erop. Deze batterij lijkt volgens de bouwtekening zeer veel op de nog wel zichtbare Batterij aan de Sloterweg.
Na eigen onderzoek met prikstokken lijkt het waarschijnlijk dat het voorste gedeelte intakt onder de grond is gestopt. De linker helft van het hoofdgebouw is wellicht geheel gesloopt en van de rechter helft zijn de muren gedeeltelijk gesloopt
Door de symmetrische opbouw van de polder ligt aan de westzijde van Hoofddorp net zo'n bomvrije damsluis als aan de oostzijde (Slotertocht). De damsluis in de IJtocht heeft echter nog wel het dak en de aarden dekking. De muurtjes voor de opslag van de schotbalken staan er ook nog maar de nieuwe fietsbrug over een nieuwe verkeersweg scheert er langs.
Als het Fort bij Vijfhuizen nog dichter genadert is, liggen tegenover het oude station twee artilleriebatterijen in de dijk. Van de twee batterijen is er één van een betonnen nevenbatterij voorzien terwijl de andere geheel van aarde is. Ook elders in de dijk zijn nog aarden traversen van zulke batterijen te herkennen zijn.

Fort bij Vijfhuizen

Het Fort bij Vijfhuizen (1897-1899) is het enige fort in de Haarlemmermeer dat er nog verlaten bij ligt. Daar komt door plannen van Stichting Kunstfort binnenkort verandering in en worden er ook enkele woningen gebouwd.
De sleutels waren slechts voor twee van de vier sloten waardoor het interieur van de rechter helft van het hoofdgebouw ontoegankelijk bleef. Bovendien kon ik nergens de lichtschakelaar vinden! Maar een echte fortoloog heeft ook overdag een zaklantaarn mee en draagt ook bij 30 graden een lange broek vanwege de brandnetels! En beide kwam nu goed uit...
Binnen is het leeg en verlaten maar gelukkig droog en redelijk schoon. Er zijn nog diverse houten tussenwanden en originele deuren aanwezig. De tabellen bij de kanonaffuiten in de keelkazemat zijn apart en ook enkele teksten op de muren, zoals:
"Die drinkt Bederft
Die niet drinkt Sterft:
Daarom is't beter gedronken en Bedorven
Dan NIET gedronken en Gestorven."
Met die wijsheid op zak ging ik maar naar huis, een koud biertje pakken...

Epiloog

Maar er is nog meer militair erfgoed in de Gemeente Haarlemmermeer te vinden. Ook tijdens de droogmaking werden enkele forten aangelegd om de toenmalige kring Posten van Krayenhoff gesloten te houden: Fort bij Heemstede, Fort de Liede, Fort aan het Nieuwe Meer en het Fort bij Schiphol.
Het Fort bij Heemstede en het Fort De Liede werden hergebruikt voor de Stelling. Het Fort bij Heemstede is nooit gebouwd en ligt drie kilometer ten zuiden van het Fort bij Vijfhuizen. Samen met het huidige golfterrein op één kilometer zuidelijk van het fort werd het vanaf 1916 voorzien van gewapend betonnen schuilplaatsen om het terugtrekken van het Veldleger op de Stelling te vergemakkelijken. De meeste schuilplaatsen zijn nu grotendeels bedekt met aarde en ontoegankelijk gemaakt. Maar op het golfterrein kan je nog een balletje in een bunker slaan...
Dwars door het Fort de Liede loopt, volgens de topografische kaart, de gemeentegrens. Het fort is alleen toegankelijk vanaf de Zoete Inval (als het van gebruiker Rijkswaterstaat mag) in de Gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Het is grotendeels een aarden werk maar in het zand zijn aanwijzingen te vinden dat er nog een verdieping van het torenfort uit 1843 onder aanwezig is!
Het Fort aan de Nieuwe Meer ligt buiten de ringvaart in de Gemeente Amsterdam en was een aarden werk met een bomvrij wachthuis. Vanaf ongeveer 1920 is het in gebruik als Magazijn voor Bijzondere Opkomst. Binnen de ringvaart lag oorspronkelijk een aarden werk, een lunet, en deze is nog te herkennen. De wal en de gracht zijn helaas weg.
Tenslotte het Fort bij Schiphol. Ook dit fort had een bomvrije toren maar werd in 1934 gesloopt om plaats te maken voor een draaibrug. In de nabijheid werd het militaire Vliegkamp Schiphol ingericht maar daar is niets origineels meer van over.

Van het Zendstation in de Haarlemmermeer (1936) is alleen het terrein nog te herkennen en alleen de woning staat er nog. Vele jaren moet hier nog een Rijkspolitie-bureau geweest zijn maar tegenwoordig is het van een bouwondernemer.

Zie het overzicht van de Stelling van Amsterdam voor meer informatie.