Helders Beton

Tekst: Hans Baas
Foto's: Hans Baas & René Ros

Rijkshavendienst op Fort op de Harssens
Het gebouw van de Rijkshavendienst staat bovenop het hoofdgebouw van het Fort op de Harssens. De gracht is overdekt.
Deksels Fort op de Harssens
De cirkelvormige 'deksel' op de oostelijke geschutschacht. In de westelijke is de toren gebouwd.

Op donderdag 12 mei zijn we naar Den Helder gegaan om de stelling aldaar eens uitgebreid te verkennen. Omdat ik in mijn diensttijd op de onderzeeboot Hr.Ms. Dolfijn heb gevaren, wilde ik in het Marinemuseum het zusterschip Hr. Ms. Tonijn eens aan René laten zien, dan kon ik hem ook eens wat nieuws vertellen!
Het weer was fantastisch, blauwe lucht met witte wolkjes, prima fotoweer dus.

Eerst naar Fort op de Harssens, of wat daar van over is tenminste. Onder het gebouw van de Rijkshavendienst bevinden zich de restanten van dit pantserfort, vergelijkbaar met Fort aan het Pampus waarvan ook de koepels zijn gesloopt. Helaas had Rene geen toestemming en sleutel van de Marinie gekregen en bleef het toegangsluik gesloten. Het luik is een van de weinige zaken die bovengronds van het fort te zien zijn. De ronde betonplaten die op de schachten zijn gelegd zijn wel goed te herkennen.
We hebben wel het Marine bewakings systeem - de slagboom - danig op de proef gesteld om toch wat foto's te kunnen maken.

Ook even voor het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM) langsgereden waar ik een blauwe maandag geplaatst was. En naar de voormalige Onderzeedienst kazerne waarvan ik vorig jaar nog een paar foto's had gemaakt. Dat bleek een geluk want nu was een groot deel al gesloopt.

Rene in HM Tonijn
René kijkt door de periscoop van de Hr.Ms. Tonijn.

Daarna naar het Marinemuseum met de onderzeeboot Hr.Ms. Tonijn als blikvanger. Daar ging een wereld voor René open alhoewel hij toch al wat gewend is na al zijn forten en bunker bezoeken. Maar zeker hij vond een onderzeeboot toch wel wat aan de krappe kant!

Ik heb hem heel wat kunnen vertellen over deze schepen en kwam zelf nog wat oude ex-collega's tegen die er nu dienst doen als suppoost. Het is haast niet meer voor te stellen dat deze schepen dieper gingen dan 200 meter en dat wij daar soms zes weken aan een stuk mee onderwater bleven: zes weken lang zes uur op en zes uur af. "Fishplays" werden dit soort reisjes genoemd, waar we dan achter de Russen aangingen. Zelfs de registratienummers op de zijkant van de toren werden weggeschilderd: de koude oorlog op haar hoogtepunt!

Hans in HM Tonijn
Hans in de achterbuiskamer van de Hr.Ms. Tonijn. In de achtergrond de stapelbedden en vier torpedobuizen.
Overizcht Fort Erfprins
Een overzicht van het Fort Erfprins met onder andere twee remises en een tobruk.

Vervolgens gingen we naar het Fort Erfprins. Ook dat fort konden we niet bezoeken omdat het nog in gebruik is bij de Marine. Ikzelf heb daar ook nog opleiding genoten, onder andere de NBCD school (nucleair, biologisch, chemisch en damage) was daar toen gevestigd.
Vanaf de hoge zeedijk hadden we wel een aardig uitzicht op het zeefront van het fort. Vanaf die zijde werd met verschillende stukken geschut heel veel geschoten op doelvliegtuigjes. Als wij dan eronder in de bomvrije kazerne les kregen kwam het zand uit de ventilatie kokers!
Vanaf de dijk zijn verschillende interessante bouwwerken van dit grootste fort van Nederland te zien zoals de oude poorten en een Duitse Tobruk.

Gebouw 39 van de Rijkswerf
De onderhoudswerkplaats van Stichting Herstelling Den Helder.

Om 13.00 hadden we een afspraak met Peter Prins van de Stichting Herstelling Den Helder die haar thuisbasis op de voormalige Rijkswerf heeft, in een van de oude onderhoudswerkplaatsen. Het is een prachtig hoog gebouw met heel veel takels en loopkatten. De jongens van Herstelling kunnen daar leren lassen, schilderen, houtbewerken en metselen. Het ziet er goed uit wat ze daar doen.

Verder de werf op is het is nu moeilijk voor te stellen hoe bedrijvig het was in mijn Marine tijd. Toen was de werf nog volop in gebruik en werkten er honderden mensen. Misschien mankeert dat er nu wel aan: het is te netjes opgeknapt. Ik denk dat een bezoeker er haast geen werf in herkend, afgezien van de droogdokken die nog wel gebruikt worden.
Deze twee dokken stammen uit de tijd van Napoleon en zijn tot 1993 bij de Marine in gebruik geweest totdat het moderne complex op de nieuwe haven in gebruik genomen werd.

In het ene dok zijn ze pas begonnen met het opknappen van een van de eerste stoomschepen van de Marine. En in het andere droogdok ligt een replica van het VOC schip "Prins Willem". Deze is met 20 jaar achterstallig onderhoud teruggekomen van het Japanse thema-park Holland Village. Het wordt nu door Herstelling weer in zijn oude luister hersteld!

Herstelling busje op Rijkswerf
Een busje van een werkploeg van Herstelling voor de Prins Willem alwaar ze het houtwerk opknappen.

Afgezien van de vorm van de gebouwen, en een paar schuilbunkers voor het werf personeel, blijft het moeilijk om dit als militair erfgoed te herkennen. Er zouden een paar afgedankte marine schepen moeten liggen, niet alleen kleine slepertjes die er al liggen, maar een A-jager of zo. En het zou van mij wel wat rommeliger mogen zijn met hier en daar wat rondslingerend geschut en scheepsschroeven enzovoort. Maar misschien komt dat er nog. Ik zag nog wel de brug en radar koepel van de Tromp of de Ruiter liggen maar wat daar nog mee gaat gebeuren werd me niet duidelijk.

Peter Prins nam ons daarna mee naar een ander project van Herstelling, het Fort Westoever. Zelfs de meeste "Nieuwe Diepers" weten dat niet te vinden terwijl het toch vooraan in Den Helder is. Zo van buitenaf is het al een vreemd fort, wel een gracht maar met een vreemd bomvrij gebouw dat afgedekt is met golfplaten.
Het werd nog vreemder toen de stalen buitendeur geopend werd! Ik wist niet wat ik zag: acht grote scheepsdiesels op een rij. Aan een losliggende reserve cilinder is te zien dat dit tweetakt diesels moeten zijn. De motoren zijn van het merk Stork Thomassen en dreven generatoren aan. Een ruimte ernaast is een gigantische schakelruimte met de wijknaam bordjes nog boven de diverse schakelaars.
Je had het idee alsof het zo weer gebruikt kon worden, maar dat is natuurlijk niet zo. Waarschijnlijk zitten alle motoren vast of anders zijn de krukassen en lagers wel doorgezakt. De motoren hebben al jaren niet meer gedraaid, zelfs niet getornd, en daar kunnen ze slecht tegen.

Generatoren Fort Westoever
Vijf van de acht dieselgeneratoren in het gebouw van het Fort Westoever.
Gebouw Fort Westoever
Het gebouw van het Fort Westoever. Middenin het gebouw zijn drie binnenplaatsen waar de schoorstenen uitkomen.

Deze diesels en generatoren waren verkregen met Marshall hulp geld en bestemd voor een scheepsklasse die uiteindelijk nooit is gebouwd. Toen werden ze als noodstroomvoorziening voor de Marine, de werf en de gehele stad Den Helder ingezet. Ze zijn dus een direct overblijfsel uit de koude oorlog periode. Er moet toch een behoorlijk stuk uit de bomvrije muur gesloopt zijn om de motoren naar binnen te krijgen.
De binnen- en buitenzijde van de kazerne zag er prima uit. Buiten zijn het aardwerk en twee remises te bewonderen die door Herstelling zijn hersteld en de wal weer van geschutsopstellingen voorzag. Tot onze grote verbazing kwamen we hier ook een paar MUD palen (Mijnen Uitkijk Dienst) tegen. Het zou kunnen dat deze hier voor oefendoeleinden zijn geplaatst, aan de overzijde was namelijk de Mijnendienst gevestigd.

Opstelling Batterij Helsdiep
De zuidelijke geschuts-opstelling en muntiebunker van de Batterij Helsdiep.

Na afscheid genomen te hebben van Peter zijn we naar de Grafelijkheidsduinen gereden nabij het Fort Kijkduin. In Huisduinen onder de Duitse poort doorgereden, langs het Duitse Casino, en de auto geparkeerd bij een gebouw met een vreemd wapenschild erop. Het lijkt op het embleem dat het dienstvak “kanonnier” bij de Marine aangaf dus waarschijnlijk is het gebouw als onderhoudswerkplaats in gebruik geweest. En dat is natuurlijk niet verbazingwekkend in de omgeving van een schietterrein.

Door de duinen zijn we langs de Duitse kroontjesbunker gelopen naar de “Batterij Helsdiep”, helaas liep er geen schelpenpad naar toe. Deze kustbatterij uit eind jaren 1920 en 1939 bestaat uit drie open geschutsopstellingen met munitie bunkers en personeelschuilplaatsen. Nog helemaal intact! Zelfs de fundering van de uitkijktoren is nog zichtbaar.

Overzicht Batterij Helsdiep
Een overzicht van de Batterij Helsdiep met links de opstellingen en munitiebunkers. En rechts de personeelsschuilplaatsen.

René had een landkaart waarop nog een open luchtdoelopstelling uit 1927 stond aangegeven. Soortgelijke hebben rond Amsterdam gestaan bij Halfweg, Nigtevecht en Pampus (zie Luchtafweerbatterij Halfweg).
Dus dwars door de duinen richting het strand waarbij we nog een duidelijk herkenbare opstelplaats voor tanks met luchtdoel geschut passeerden. Die konden daar oefenen op doelvliegtuigjes schieten. De klinkers waaruit dit terrein bestond zijn verdwenen maar het is nog duidelijk herkenbaar.

Schuilplaats bij Fort Kijkduin
Een ingang van de schuilplaats in de wal tegen het Fort Kijkduin.

Na enig zoeken vonden we de luchtdoelopstelling, waarbij we een heel eind richting Fort Kijkduin waren gekomen. In dit gebied hoopt René ooit nog eens de resten van het niet voltooide Fort Nieuw Kijkduin te vinden. Er was wel een eigenaardige rechthoekige verhoging in het terrein maar er liggen in dit hele gebied zoveel stukken baksteen en beton - zelfs een hard geworden zak cement - dat er nauwelijks een peil op te trekken valt. Op de wal tegen het fort hebben we nog rondgekeken en de verschillende kanon en machinegeweer kazematten opgezocht en ook een schuilplaats en de drie betonnen loopgraven hebben we gevonden.
Er moet daar door de jaren heen toch heel wat afgeoefend zijn in "den loopgravenoorlog". Ook voor de Genie want er is daar vroeg heel wat unieks gebouwd als voorlopers voor de later elders in het land gebouwde kazematten.

OPS-bunker Navigatiestation N
De OPS-bunker van het Navigatiestation N tussen de bollenvelden.

De terugweg ging langs het Fort Dirksz Admiraal en de Liniedijk maar die moeten we bij een later bezoek maar eens gaan bekijken. Dan richting Julianadorp voor de overblijfselen van Navigatiestation "N", dit was een radarstation van de Luchtmacht.
Het radarstation is van 1950 tot 1976 in gebruik geweest waarbij in 1956 de bunkers zijn gebouwd. De radars zijn natuurlijk verdwenen, maar de rest ziet er nog ongeschonden uit.
Toen ik deze informatie met een paar foto's mailde aan een vriend in Australië, werd hij heel enthousiast. Hij was in zijn diensttijd in 1971 daar geplaatst geweest. Helaas heeft hij geen foto's uit die tijd maar nog wel zijn groot velof briefje. Hij vertelde dat zij hele dagen onder de grond doorbrachten.

Voordat we het door hadden was het half zes en moesten we nog naar huis rijden. Dus maar even naar het thuisfront gebeld dat ze maar vast moesten gaan eten.
Kortom de dag was te kort, heel veel gezien en prachtig foto weer. We moeten zeker nog eens een bezoekje aan Den Helder brengen, het is de moeite waard en we hebben lang niet alles kunnen bekijken!

Zie het overzicht van de Stelling van Den Helder voor meer informatie.

Groot-Verlofpas