Bunkerpark Kostverloren

Tekst en foto's: Rob Verhoef, 25 mei 2004

Bij Zandvoort ligt een bijzonder bungalowpark. Het is in 1942 gebouwd maar niet voor de recreatie. Door het recreatieve gebruik is het complex inmiddels uniek in nederland. Dit bunkerpark is bewaard (gebleven) dankzij recreatief hergebruik.

Onderkomen

Geschiedenis

Op het eind van de eerste wereldoorlog ontstaat in Zandvoort het wandelpark Kostverloren. Het is een terrein van ongeveer 15 hectare centraal en beschut gelegen in de duinen ten oosten van Zandvoort. Eind jaren dertig is er een theehuis met terras en zijn er enkele dieren attracties te vinden.

Tweede wereldoorlog

In 1942 zijn de Duitsers net als elders aan de kust ook in Zandvoort bezig met sloop en bouwwerkzaamheden voor de Atlantikwall. Naast diverse verdedigingswerken direct aan de kust worden iets verder landinwaarts voorzieningen gebouwd om de nodige manschappen veilig onder te brengen.

In het Zandvoortse Kostverlorenpark is een complex gebouwd voor het onderbrengen van een compagnie van ongeveer 150 soldaten en nodige ondersteuning. Hiervoor zijn ongeveer 35 manschappenverblijven gebouwd (3.60x4 meter) met ieder plaats voor ongeveer 6-7 soldaten.

Woonbunker
Plattegrond van een van de woonbunkers. De binnenmaat is 440x360 cm. De muren zijn 44 cm dik van kalkzandsteen in specie gemetseld. De dakconstructie bestaat uit gewapende betonnen dwarsliggers met stampbeton tot 40 cm dikte waarop weer een zandlaag is gestort. Oorspronkelijk met een enkel raam en een dakdoorvoer voor een schoorsteen. Voor de ingang liep een scherfmuur.
Tobruk

Op de randen van het terrein worden een achttal Tobroeks gebouwd voor de nabijverdediging van het wooncomplex (type 58c). Als voorzieningen voor de aldaar gelegerde manschappen staat er verder een ontsmettingsgebouw, een keuken en een blok met een aantal privaten.
Daarnaast is er een grote langwerpige stal (44x6 meter)met plaats voor ongeveer 24 paarden gelegen aan de zuid rand van het complex. Een uniek gebouw compleet met paardenboxen en stenen voerbakken aan de wand.

Wie waren de bewoners van deze onderkomens?

Legion “Freies Indiën” in Zandvoort

De 3.000 soldaten werden tussen mei en september 1943 ondergebracht op Zandvoort en Texel waar ze als kustbewakingseenheden fungeerden. Bij de burgerbevolking waren ze geliefd. Dit had te maken met het feit dat ze Engels spraken, afwijkende uniformen droegen en Rode Kruis pakketten ontvingen, een erfenis uit hun krijgsgevangenschap. Deze pakketten deelden ze met de bevolking in ruil voor wat gezelligheid en vriendschap.
De 1.500 in Zandvoort gestationeerde soldaten waren gelegerd in de bunkers van het Kostverloren wandelpark en de nabij gelegen Amsterdamse vakantiekolonie. Een groot aantal van hen werd door het slechte weer ernstig ziek en de soldaten verlieten na een half jaar Nederland weer. In 1945 werden ze door de Amerikanen in Frankrijk gevangen genomen en naar India teruggestuurd.

Georgiërs in Zandvoort

De Duitsers hadden veel Russische krijgsgevangenen. Deze leefden in barre omstandigheden met een groot voedsel gebrek in Duitse kampen. Georgië was als een van de laatste gebieden door Rusland ingelijfd. Toen de Duitsers Georgië vervolgens veroverden op de Russen konden deze kiezen of als krijgsgevangenen in een Duits kamp terechtkomen of als soldaat voor de Duitsers vechten. Velen kozen voor dat laatste. Het 822-ste bataljon bestaande uit Georgiërs kwam via Polen en een kort verblijf in Frankrijk in Zandvoort terecht. In dit bataljon vormde zich een communistische kern.
Ze probeerden al snel in contact te komen met de verzetsgroepen, die ze van wapens, explosieven en voedsel uit de Duitse depots voorzagen. Ze maakten kustmijnen onklaar om een eventuele geallieerde landing mogelijk te maken. Ze slaagden erin Engeland daarna bericht te zenden. Op 10 Januari 1945 werden de Georgiërs van Zandvoort over geplaatst naar Texel. Ze moesten daar de andere Russische troepen aflossen en meehelpen bij de bewaking van het eiland.

Bunkerstal
De bunkerstal is 44 m lang en 6 m breed en biedt plaats aan 24 paarden. Een opvallend detail zijn de in de achterwand gemetselde voerbakken.

Na de bevrijding

Net als overal elders in het land worden bunkers, versperringen en dergelijke zoveel mogelijk gesloopt of als het niet anders kan onder het zand verborgen. Ook in Zandvoort verdwijnen op deze wijze de meeste zichtbare herinneringen aan de bezettingstijd. In het licht van de wederopbouw was dit een logische beslissing, daar er wel andere zaken zijn die belangrijker waren dan de herinneringen aan deze donkere periode.

Beschermen

In 2004 ligt de tweede wereldoorlog ver achter ons en zien we overal mensen en groepen die zich inzetten voor het behoud van deze bunkers en andere verdedigingswerken. Forten uit de Franse tijd en de Stelling van Amsterdam staan nu op de monumentenlijst gezien hun historische waarde. Gelukkig komen we zo langzamerhand ook tot het besef dat een Atlantikwall zeker een historische waarde heeft. Doen we echter niets aan bescherming hiervan dan zullen de sporen hiervan binnen enkele tientallen jaren geheel zijn verdwenen.

Overzicht

Een losse bunker of een kleiner deels gesloopt complex is in Nederland nog wel terug te vinden maar een compleet onderkomen voor een compagnie is uniek.
Dankzij het feit dat dit complex van 35 manschappenverblijven en de nodige andere bunkers na de oorlog in gebruik is genomen als vakantiewoning heeft er naar mijn mening toe bijgedragen aan het behoud (niet ondergestoven onder het zand of opgeblazen). Het maken van een aantal ramen in de verblijven en het slopen van de scherfmuren (of verlagen hiervan) is naar mijn mening geen vermindering van de cultuurhistorische waarde van het gehele complex.

Veel bunkers en forten gaan verloren of verloederen vanwege het ontbreken van een bestemming, leegstand is in feite het begin van het verval. Met de huidige bestemming als vakantieverblijf is het bestaan van dit unieke complex gewaarborgd en kan het nog lange tijd in stand worden gehouden voor het nageslacht.

Om het ook voor de toekomst veilig te stellen zou dit unieke complex een bescherming moeten krijgen als Rijks- of Provinciaal monument. De Stichting Menno van Coehoorn pleit dan ook voor een bescherming van dit unieke complete complex als onderdeel van de Atlantikwall.

Bunkerstal
Tobruk of Ringstand (bauform 58c) had een achthoekige gevechtsruimte en was gericht op de inzet van een mitrailleur. De bunker heeft een wanddikte van 40 cm gewapend beton. Rondom het Kostverlorenpark zijn er ongeveer acht gebouwd waarvan er enkele nog uitstekend zijn bewaard.