De Linie Koningshooikt – Wavre (België)

Tekst en foto's: Ron Erhardt (†2009)

Kazemat in de Dijle-Vallei
Kazemat in de Dijle-Vallei.

Inleiding

In het kader van het combineren van twee van mijn liefhebberijen (wandelen en militaire historie) heb ik de afgelopen maanden het noordelijk deel van de Belgische Linie Koningshooikt-Wavre gedeeltelijk te voet verkend. Dit reisverslag is een poging om een historisch wat onderbelicht verdedigingswerk voor het voetlicht te krijgen.

Achtergrond

Tot 1936 hadden België en Frankrijk een gezamenlijk (geheim) defensie-verdrag, waarbij Frankrijk zich verplicht had de Belgische souvereiniteit militair te ondersteunen in geval van een militaire (lees: Duitse) aanval op België.
In 1936 besloot België dit verdrag op te zeggen, en een neutrale houding aan te nemen. Het gevolg hiervan was, dat de Belgische verdediging moest worden omgevormd naar een zelfstandige landsverdediging. Hiervoor werd een aantal nieuwe linies aangelegd. De noordflank van de Stelling van Antwerpen werd door een anti-tank kanaal beschermd. Het hart van het land en Brussel werden verdedigd vanuit de Linie Koningshooikt-Wavre. Een linie met in het noordelijk en zuidelijk deel de rivier de Dijle als centrale spil. De linie bestond uit kazematten, inundaties, een anti-tank kanaal en metalen anti-tank versperringen.

De verkenningen

De linie is per auto en te voet verkend in de periode 2005/2006. De kaarten gebruikt tijdens de verkenning zijn militaire 1:50.000 kaarten Serie M736 met ter aanvulling een aantal commercieel verkrijgbare kaarten 1:20.000 van het IGN.

Methodiek

Omdat het gebied tijdens een groot aantal ééndags tochten moest worden doorkruist, heb ik het gebied van de stelling in vakken verdeeld. De eerste verdeling is de splitsing van de linie in een deel noord van Leuven en het andere deel zuid van Leuven.
Een door Michel van Best ter beschikking gestelde globale (Duitse) kaart van de linie heb ik gebruikt om een idee te krijgen van de oorspronkelijke ligging. In eerste instantie was er in het terrein niet veel meer terug terug te vinden, behalve een hier en daar los in het landschap staande mitrailleurkazemat. Maar nadat ik de schetskaart over de topografische had gelegd, werd het zoeken naar overblijfselen van de linie iets eenvoudiger. Oorspronkelijk waren er 235 kazematten in deze linie aangelegd. Aangezien het gebied de laatste jaren redelijk dicht bebouwd is, verwachtte ik niet veel overlevende kazematten te vinden. Bovendien bevond een aantal van deze bouwwerken zich in achtertuinen van huizen, zodat ze nog moeilijker waren te vinden. In de praktijk bleek dat er hier en daar nog kleine aantallen kazematten overeind stonden, hoewel vaak erg verscholen tussen de huizen of diep in het bos of weiland en daarom gemakkelijk over het hoofd te zien.

Alle kazematten zijn door mij, voor zover mogelijk, gefotografeerd. Verder heb ik voor de overzichtelijkheid alle door mij gevonden kazematten met een eigen nummer geidentificeerd.

Kaart

A. KW-linie noord van Leuven.

  1. Fort Koningshooikt – Peulis
  2. Peulis- Keerbergen
  3. Keerbergen - Haacht
  4. Haacht – Leuven

[De nummers corresponderen met de rode nummers op het bovenstaande kaartje]

B. KW-linie zuid van Leuven

  1. (volgt later).

1. Fort Koningshooikt – Peulis

Fort Koningshooikt ligt ongeveer 6 km zuid van Lier en maakt deel uit van de fortengordel rond Antwerpen. De KW linie begint aan de zuidwest zijde van het fort met de gebruikelijke betonnen mitrailleurkazematten.

kazemat bij Fort Koningshooikt
Opvallend gave kazemat bij Fort Koningshooikt.

Verder zuid van het fort ligt het plaatsje Onze Lieve Vrouwe Waver. Hoewel ik het gebied ten zuid-westen van dit dorp nog niet helemaal heb afgezocht, zijn er in de omgeving 4 kazematten die ik heb teruggevonden en die nog in een redelijke staat verkeren.

Kazemat bij Onze Lieve Vrouwe Waver
K007 midden in de weilanden bij Onze Lieve Vrouwe Waver.

Het landschap in dit gebied bestaat uit bossen, weilanden en een paar natte beekdalen. Omdat een dergelijke linie in het verleden werd aangelegd met een redelijk schootsveld, moet je wel concluderen, dat het landschap hier 60 jaar geleden een veel meer open karakter had dan het nu heeft.

Het hele gebied staat vol grote agrarische bedrijven, nieuwe fabriekshallen en grote villa’s. Omdat het oorspronkelijk landschap niet meer te zien is, blijft het moeilijk om te zien, hoe de linie precies in elkaar zat. Wel is goed te zien dat de kazematten zo zijn gelegd dat de accessen (wegen) door de linie door meerdere kazematten flankerend bevuurd kunnen worden. Zie onderstaand schetskaartje.

Kazematten OLV Waver
Kazematten met schootsvelden rond Onze Lieve Vrouwe Waver – oorspronkelijke situatie. (naar een foto van Michel van Best)

2. Peulis – Keerbergen

Zuid van Peulis maakt de linie en flauwe bocht naar het zuidoosten en bereikt de rivier de Dijle tussen de plaatsjes Rijmenam en Keerbergen. De stelling wordt hier ruim 4 km diep, met 2 duidelijk zichtbare linies achter elkaar. In dit gebied zijn oorspronkelijk meer dan 40 kazematten gebouwd. Het terrein zuid van Peulis wordt gekenmerkt door veel bossen en wordt door een aantal beekjes doorsneden. Veel kazematten heb ik nog niet ontdekt in dit gebied. Omdat het terrein zeer onoverzichtelijk is moet bijna al het speurwerk te voet worden verricht. Het feit dat er veel villa’s met uitgebreide tuinen zijn maakt het gebied verder ontoegankelijk. Uiteindelijk heb ik er na een halve dag lopen 4 stuks teruggevonden, maar ik ben er zeker van dat er nog meer in de diverse tuinen en bossen verscholen liggen.

Kazemat bij Peulis
Kazemat K020 ong 2 km zuid van Peulis.

3. Keerbergen – Haacht (Dijle Vallei)

Kazemat bij Dijle

Bij de plaatsjes Rijmenam en Keerbergen volgt de linie de rivier over een paar kilometer de Dijle, om daarna weer naar het zuiden af te buigen.
Op 8 februari 2006 ben ik teruggereden naar dit deel van de KW-linie. Deze keer beter voorbereid met kaartenmateriaal dan de week daarvoor en ook de camera niet thuis laten liggen.
Zoals reeds eerder opgemerkt is ook hier het gebied dicht bebouwd geraakt, waardoor het moeilijk is de linie in het veld te herkennen. Mijn verwachting was dat waar de linie een aantal kilometers de rivier de Dijle volgt, er een natuurlijk front zichtbaar zou worden. Dit bleek gedeeltelijk ook te kloppen. In de bossen tussen Bonheiden en Rijmenam wemelt het van de grote villa's. Hier zijn slechts 2 kazematten van de oorspronkelijke 8 aangetroffen.

Langs de Dijle in Rijmenam vond ik west van de brug de twee meest westelijke kazematten van de linie in dit gebied, die de brug en het dorp Rijmenam bestreken. Tussen Rijmenam en de 6 km meer naar het oosten gelegen brug bij Keerbergen volgt de 2e linie de zuidoever van de Dijle. Dit is een meer open gebied met minder bebouwing. Zeker 4 van 7 oorspronkelijke kazematten zijn hier nog aanwezig.

Opvallend is dat de linie hier vergeleken met Nederlandse stellingen uit dezelfde tijd behoorlijk diep is. De afstand tussen de meest westelijke kazemat bij Rijmenam en de meest oostelijke bij Keerbergen bedraagt ruim 4.500m, waarbij het gehele tussengelegen gebied bestreken kon worden door in zware flankerende kazematten opgestelde automatische wapens. Veel grotere kazematten kunnen vuur naar verschillende richtingen uitbrengen, ook naar achteren. Tot nu toe heb ik vrijwel geen kazemat aangetroffen, die beschadigd was. Waarschijnlijk zijn in deze sector geen directe aanvallen op de linie ondernomen, of de beschadigde kazematten zijn allemaal gesloopt.

4. Haacht – Leuven

Anti-tank kanaal bij Haacht
Anti-tank kanaal bij Haacht.

Mijn voorlopig laatste trip naar de KW linie ging naar het gebied tussen Haacht en Leuven. Omdat het gebied nogal uitgestrekt was heb ik de verkenningen voornamelijk per auto uitgevoerd. Een aantal paden langs de kanalen was alleen te voet te bekijken, en dat heb ik dan ook gedaan.

Iets oost van de brug bij Keerbergen begint het anti-tank kanaal om Haacht. In dit gebied waren inundaties voorzien. Opvallend in dit stuk linie is het kilometers lange, brede anti-tank kanaal met een indrukwekkend hoge betonnen kade.

Gewapend met een 1:20.000 kaart uit de plaatselijke boekhandel en wat uitgeprinte detailkaartjes heb ik het gebied zuid van Haacht onderzocht. In het terrein en langs een paar landwegen weg heb ik een vijftal standaard kazematten teruggevonden. Sommigen stonden, als gebruikelijk, midden in de weilanden. Gelukkig waren er ook een paar die wat gemakkelijker te benaderen waren.

Kazemat zuid van Haacht
Kazemat zuid van Haacht.

Het gebied wordt aan de zuidkant begrensd door het in de 18de eeuw aangelegde Kanaal Leuven-Dijle, in de volksmond Leuvense Vaart genoemd. De linie volgt dit kanaal tot vlak bij Leuven, daarna gaat de linie westelijk om de stad heen. Langs het kanaal zijn de kazematten van een geheel ander, veel kleiner model.
Op verschillende plaatsen zijn gelijkvormige kleine kazematten hier en daar nog aanwezig op afstanden van zo'n 300-400m uit elkaar. Grotere kazematten zijn langs het kanaal niet meer aangetroffen.

Kleine kazemat aan de Leuvense Vaart
Kleine kazemat aan de Leuvense Vaart.

Of er aan de westrand van Leuven nog kazematten over zijn, betwijfel ik, er is daar een stuk rondweg en een aantal industrieterreinen aangelegd. De praktijk is vaak dat de kazematten blijven staan daar waar ze niet in de weg staan.

Tenslotte

Terugkijkend kan ik stellen dat het noordelijk deel van de KW-linie een interessant gebied is om te bezoeken. Dit ondanks het feit dat waarschijnlijk slechts zo’n 10% van de kazematten aan de sloop is ontsnapt. Het restant geeft een goede indruk van de Belgische versterkingskunst van vlak voor de tweede wereldoorlog.