Nike Hercules 2004

Tekst: Ron Erhardt (†2009); Foto's: René Ros

Inleiding

KLu-er voor sectiebunker
KLu-ers Hans van der Maesen (l) en Ron Erhardt (r) voor de sectie bunker van C-sectie van Vörden LA.

Bijna 30 jaar na de opheffing en ontruiming van de eerste Nederlandse Nike-Hercules Anti-Aircraft Guided Missile raket-opstellingen in Duitsland ontmoette een kleine groep ‘experts’ elkaar op een avond in november 2004 in een klein sfeervol hotel in het plaatsje Bohmte iets ten noorden van Osnabrück.

De groep bestond uit Michel van Best, René Dolfsma en René Ros als amateur historici op het gebied van militaire infrastructuur, aangevuld met en begeleid door een tweetal ‘ervaringsdeskundigen’.
Namelijk de ex-militairen van de Koninklijke Luchtmacht (KLu) Hans van der Maesen en Ron Erhardt. Beide waren ruim 30 jaar geleden als officier (luitenant-kapitein) vuurleiding bij een van de twee NIKE-groepen werkzaam.

Nederland bemande binnen de NIKE-gordel van de NAVO vanaf 1963 acht locaties. De te bezoeken sites waren onderdeel van 1ste Groep Geleide Wapens (1 GGW) of 2de Groep Geleide Wapens (2 GGW):

1ste Groep Geleide Wapens (1 GGW)   2de Groep Geleide Wapens (2 GGW)
Vörden 118 Sq + GOC   Schöppingen 220 Sq + GOC
Handorf 119 Sq   Erle 221 Sq
Borgholzhauzen 120 Sq   Nordhorn 222 Sq
Bad Essen 121 Sq   Rheine 223 Sq
Er waren ook 11 sites met Hawk raketten van 3 GGW, 4 GGW en 5 GGW.
Zijn de NIKE sites in Duitsland Nederlands militair erfgoed?
Immers, de sites liggen buiten Nederland, de locaties zijn bepaald door de NAVO en zij droeg ook de bouwkosten.
Maar de Nederlandse soldaten werkten er jarenlang in bondgenoot-schappelijk verband en hebben er 'Koningin en Vaderland' gediend.

Na de Defensiebegroting van 1974 werden om bezuinigingsredenen in 1975 vier Nike squadrons gedeactiveerd. De sites Handorf en Bad Essen van 1 GGW en Erle en Nordhorn van 2 GGW werden gesloten en ontruimd. De site te Erle werd door een Belgische Nike-eenheid van de 9e Wing Missiles overgenomen. De vier overgebleven squadrons werden onderdeel van het in Hesepe opgerichte 12 GGW. Dit onderdeel bleef bestaan tot de uitfasering van de Nike in 1988.

Elk squadron (Sq) bemande een site welke was verdeeld in een Integrated Firing Control (IFC) en een Launching Area (LA) die op minimaal 1.200 m en maximaal 7.000 meter afstand van elkaar lagen, maar in elkaars zicht. De IFC was voorzien van radar-systemen met de bijbehorende bediening. Het geheel was volledig mobiel maar er was een locatie voorbereidt en van verblijfsruimten, generatoren en beveiligingsmiddelen voorzien. Op de IFC van een van de groepen was het overkoepelende Group Operations Centre (GOC) gevestigd.
De LA was een permanente structuur van drie lanceer secties met een hangar omgeven door een aarden wal, een sectie bunker in de wal en erbuiten nog enkele gebouwen voor verwarming en elektriciteit. Een sectie (C) had acht raketten met conventionele lading en twee secties (A en B) had ieder drie conventionele en vijf nucleaire raketten. Deze laatste twee secties stonden onder bewaking en controle van Custodians van het Amerikaanse leger. De conventionele ladingen waren voor de uitschakeling van een enkel vliegtuig, de nucleaire voor meerdere vliegtuigen tegelijk.

Het bezoek

Voorbeschouwing
De groep tijdens de voorbespreking in het hotel, v.l.n.r. Michel van Best, Ron Erhardt, Hans van de Maesen en René Dolfsma.

Het doel van het bezoek was om aan de historici te laten zien, hoe de Nederlandse bijdrage aan de luchtverdedigingsgordel er vroeger in de praktijk uit zag. Tevens was de bedoeling om te zien en vast te leggen, hoeveel van deze ‘monumenten’ uit de koude oorlog nog in het terrein zichtbaar waren.

Voor het bezoek aan NIKE-eenheden was een volle dag uitgetrokken. Zodat we al om acht uur konden beginnen was de groep al de avond ervoor in het hotel aangekomen. Een gezellige avond waarbij we niet alleen nader kennis maakten maar ook probeerden de sfeer van bier-hijsen-door-soldaten te herbeleven.
Gezien het feit dat het aantal uren daglicht eind november beperkt is tot een periode van ruim 8,5 uur werd besloten om de trip te beperken tot een viertal locaties. Bij een eerder uitgevoerde korte voorverkenning door Ron zagen deze er ‘veelbelovend’ uit.

121 Squadron Bad Essen – IFC

Bas Essen IFC
De brugconstructie van Bad-Essen IFC na een nacht met hagel. Met nieuwe gebouwdelen tussen de pijlers.

Het bijzondere van deze rond 1965 gebouwde site is de aanwezigheid van een grote betonnen brug met oprit. Deze brug was noodzakelijk om de radars van het NIKE-systeem hoog genoeg op te stellen, om over de bomen van de beboste heuveltop heen te kunnen ‘kijken’. Door alle deelnemers als de meest spectaculaire NIKE-site ervaren: door de grote brug constructie, de lange keurig geasfalteerde 'Siteweg' maar ook omdat op deze hoogte de hagel was blijven liggen.

Verbazend was ook de boomgroei op de site, die Ron zich 30 jaar geleden als geheel kaal herinnerde. Vrijwel alle gebouwen en de brug waren nog in de originele staat, alleen de vroegere crewroom onder het viaduct is nu uitgebreid tot een veel groter gebouw van twee verdiepingen. Het squadron is op 31 december 1974 gedeactiveerd. De site wordt nu gebruikt als een soort van jeugdherberg en is in handen van een particuliere eigenaar.

Om tijd te sparen werd afgezien van een bezoek aan de LA van dit squadron dat zich hemelsbreed op 4.800 meter van de IFC in het dorpje Brockhausen bevond (12 km over de weg). Bovendien is de LA niet meer herkenbaar door latere bebouwing.

Brugconstructie Bad Essen
De deelnemers met de grote brugconstructie van Bad-Essen IFC.

118 Squadron en GOC te Vörden – IFC en LA

Vorden IFC
Het IFC van Vörden met in het midden de 'Interconnecting building waar vier vrachtwagens met bedieningsapparatuur tegen stonden.

Inmiddels was het tijd geworden om in de diverse auto’s weer wat op temperatuur te komen en de 30 km naar Vörden te rijden.
Op de IFC van deze eind 1961 gebouwde site waren zowel de vuurleiding van 118 sq ondergebracht als het Groeps Operatie Centre (GOC) van 1 GGW.
Vroeger was deze site te herkennen aan de grote witte bol van de HIPAR-radar op een 7 meter hoge metalen stellage. Van deze radar rest alleen nog het fundament. De dijk voor de radars was en is een goed windscherm, de bomen zijn dat ook geworden. Bij het crew-gebouw staan nog de 'gezellig Nederlandse' coniferen.
De overige gebouwen staan er nog allemaal, maar zijn in een zeer vervallen staat. Sommige gebouwen zien er uit alsof er soms (illegale) feesten worden gehouden. Het geheel bevindt zich nu aan de rand van een militair oefenterrein.
Ondanks de aanhoudende sneeuw en harde koude wind verplaatste het gezelschap zich te voet naar de LA, om die aan een nader onderzoek te onderwerpen.

LA Vorden
Links het warheads gebouw en rechts in de achtergrond de assembly building, beiden afgeschermd door aarden wallen.

De site bevindt zich op de vroegere “Flugplatz” Vörden, waarvan het start- en rolbanenpatroon - met enkele gerepareerde bomkraters - nog duidelijk herkenbaar is. Het oorspronkelijke vluchtgebouw, waarin de staf van 118 Sq hun kantoren had, is geheel gesloopt. Alleen de sokkel van de vlaggenmast gaf aan waar het gebouw gestaan moet hebben. Het vluchtgebouw was een Duits gebouw dat aan de Staf van de oorspronkelijke Flugplatz onderdak bood.

Ook de LA was nog goed te herkennen, de hangars van de drie lanceersecties staan er nog, met de bijbehorende betonnen launcherplatforms en het Amerikaanse wachtgebouwtje, dat de toegang naar de ‘nucleaire’ A- en B-secties beheerste.
Tijdens de koude oorlog konden Nederlandse Nikes, voorzien van Amerikaanse kernwapens pas worden ingezet, nadat daartoe door de NAVO en de Amerikaanse president toestemming was gegeven. Tot dat tijdstip bleven de Amerikanen de formele eigenaars ('custodians') van deze kernwapens. Vandaar dat de A en B secties binnen een aparte omheining lagen, en ook door speciale wachtposten (in de beruchte torens) bewaakt werden.

Vorden LA A-sectie
A-sectie met in het midden de wal met de sectie bunker erin. Rechts de hangar en links gebouwen voor verwarming en elektriciteit.
Vorden LA B-sectie
De hangar van de B-sectie met de markeerlijn van bewegende raketten maar ook waar niemand alleen mocht zijn.

Een aantal kleinere en grotere Duitse bunkers bevond zich op en rond de LA. Zelfs de voormalige bunker die door het personeel van 118 Sq in eigen beheer tot de feestzaal ‘De Peerdenstal’ was omgebouwd, was nog aanwezig, zij het in vervallen staat. In deze bunker waren nog enige wandschilderingen te onderscheiden. Op sommige plaatsen was goed te zien, dat de oorspronkelijk aanwezige bomkraters op het vliegveld met beton waren gedicht.

Sommige deelnemers aan de tocht raakten door de aanwezigheid van zoveel mooi Duits beton zo onder de indruk, dat zij slechts met moeite bewogen konden worden om weer naar de warme auto’s terug te keren voor de lange rit naar Münster-Handorf. Voor zover bekend is deze site, zowel de IFC als LA, de meest complete en best herkenbare van de Nederlandse Nike-sites. Alleen de omheiningen ontbraken. Ondanks het verval had het geheel een bijzondere uitstraling.

119 Squadron en Groepslegeringskamp te Handorf – IFC en GLK

Het dorp Handorf werd door Ron, die niet op GPS, maar op zijn geheugen vertrouwde, slechts na enige schijnbewegingen gevonden. Michel, die wel op GPS vertrouwde, stond het gezelschap daar dan ook op te wachten. Na een kort oponthoud en een consumententest van Duitse bratwursten in Handorf werd de tocht naar de site van 119 Sq vervolgd.

GLK Hansdorf
De ingang van het Groeplegeringskamp.

Het 119 Sq was het eerste Nederlandse Nike squadron dat in oktober 1961 operationeel inzetbaar werd. Behalve de toegang en het betonnen platform van de IFC is er niets meer te zien dan her en der hopen puin. De afgezaagde voet van een antennemast is, gezien de keutels, een hangplek voor de plaatselijke konijnen.

Ook Handorf was vroeger een Duits militair vliegveld. Maar vanaf de grond is dat nauwelijks te zien. Wel zichtbaar is de bebouwing aan de noordzijde van het voormalige vliegveld Handorf waar zich de ‘Lützow-Kaserne’ bevindt, die nog bij de Bundeswehr in gebruik is. In de omgeving van de kazerne bevindt zich een groot aantal gebouwen, dat duidelijk aan militaire toepassingen op de Flugplatz deden denken. Alleen hier al lag nog zeker een volle dag aan verder onderzoek, verzuchtte René Dolfsma.

Een kort bezoek aan het voormalige Groeplegerings Kamp (GLK) van 1 GGW dat in 1960 van de Engelsen werd overgenomen – en ook duidelijke Engelse trekjes vertoonde, sloot dit deel van de expeditie af.

220 Squadron te Schöppingen - LA

Schoppingen LA
Van A Sectie de hangar (links) en achter de hooibalen de sectie bunker (r). Middenvoor is aan het beton te zien dat daar een lanceerinrichting stond.

Omdat het daglicht al langzaam minder begon te worden, spoedde het gezelschap zich onder leiding van Michel’s GPS systeem naar de laatste bestemming in Schöppingen. Op de onbegroeide Schöppinger Berg lag de LA van het voormalig 220 Sq.

Ook hier waren alle lanceersecties en overige gebouwen nog goed te zien. De site is veel compacter dan die op Vörden, en de lanceersecties lagen hier gewoon op een rij. Dat heeft waarschijnlijk iets te maken met de beschikbare hoeveelheid land. De LA wordt gebruikt voor opslag van grond, hooi en landbouwwerktuigen. De IFC ligt op dezelfde berg maar is in slechte staat en niet toegankelijk.

Na het nemen van de foto’s viel de duisternis in op het door de Enkhuizer Almanak voorspelde tijdstip, en was het tijd om in een plaatselijke kroeg de dag na te bespreken. Onder het argwanende oog van een aantal autochtone Duitsers die naar hun favoriete voetbal zaten te kijken.

NIKE-Hercules in Soesterberg
Een Nike-Hercules raket op het terrein van het Militaire Luchtvaart Museum bij Soesterberg.

Zie het overzicht van de Koude Oorlog - Luchtmacht Groep Geleide Wapens voor meer informatie.

Noot: Voor de voorbereiding van het bezoek en dit verslag is vooral op gebied van informatie over de nucleaire Nike gebruik gemaakt van gegevens uit het boek: Blazing Skies van M. Nederlof, Den Haag 2002. Overige literatuur: “Vlucht door de tijd” – A. de Jong (red), Den Haag 1988.