Terschelling Tijger

Tekst en foto's: René Ros
Gebruikte bron: 'Terschelling en zijn rol in de Luchtoorlog, "Tigerstelling"' door P. van Leeuwen; beschikbaar gesteld door Eddy de Haes
Aanvullende adviezen: Klaas van Brakel

Tijdens het lange Paas-weekend van 2005 verhuisde schrijver dezes met zijn gezin (vrouw en twee kinderen) tijdelijk van Weesp naar het waddeneiland Terschelling om er even kort te ontspannen. Van Seeadler naar Tiger.
Op de Afsluitdijk deed zich vier keer een gevaarlijke verkeerssituatie voor toen de aandacht werd afgeleid door de kazematten aldaar. Om het vestingstadje Harlingen heen - waar mijn oudst bekende voorvader ruim 300 jaar eerder woonde - ging de tocht naar de veerhaven.
Op het eiland zelf stonden fietsen voor ons klaar: gezond en je kan op meer plekken komen dan met de auto. Hieronder volgen verslagen van de bezoeken aan de voornamelijk Duitse werken - alleen of in gezelschap.

Vrijdag 25 maart - Formerum aan Zee

Fazant op woonverblijf Marjot
Een fazant op de verblijven heet bezoekers welkom.

Tussen de strandpalen 11 en 12 zijn de resten te vinden van de Marjot-stelling. Dit is infanterie-stelling met geschut van de Heer (Landmacht) om het gat in het bereik van de West- en Oost Batterie te dichten. Later is daar lichte luchtafweer en radar toegevoegd waaronder een Freya met een antenne van 8 meter hoog en 6 meter breed die vliegtuigen op 80 km (8.000 m hoogte) tot 25 km (50 m hoogte) kon waarnemen. Tevens was hier een Marine Seetakt Wurzburg radar opgesteld.

Al vanaf de weg zijn de woonbunkers goed te zien. De deur- en raamopeningen ervan zijn gewoon open en er is geen lading zand tegenaan gestort. We werden verwelkomt door een fazant die op de dakrand zat en niet van plan leek zich bang te laten maken.
Direct links van de oostelijke woonbunker begon een loopgraaf die toegang bleek te geven tot een behoorlijk uitgestrekt en compleet loopgravenstelsel. De muren waren meestal van baksteen en op enkele delen nog van een specielaag voorzien.
De loopgraven verbonden diverse bouwsels met bakstenen muren en betonnen dak (Feldmassig Ausbau). In de wanden van de loopgraven waren diverse nissen aanwezig. Enkele delen van het loopgravenstelsel zijn onder zand verdwenen en een enkele trap eindigt tientallen centimeters boven het huidige grondniveau.
Op de beide flanken zijn twee geschutbeddingen te vinden die ook grotendeels via intacte loopgraven bereikt kunnen worden.

Enkele van de onderkomens zijn van nieuwe deuren en ramen voorzien. Een deel van het terrein is met 'prive - geen doorgang' bordjes afgesloten en de fietsen en auto geven aan dat de ruimte gebruikt wordt. Als vakantiehuisje of jeugdsociëteit?
De Zerstörersäule-bunker was goed te herkennen en ook geheel bovengronds evenals een Tobruk er vlak voor. De sokkel van de Wurzburg radar moet ook nog aanwezig zijn, maar die heb ik niet ontdekt in de beperkte tijd die beschikbaar was.

Marjot loopgraaf Marjot Zerstoreresaule
De ingang van het loopgravenstelsel, links van de hierboven getoonde verblijven. Oostaanzicht van de bunker voor de Zerstörersäule radar met de toegang naar de eronder gelegen bedieningsruimte.

Ik wind er nooit doekjes om dat Duitse werken niet mijn grote interesse hebben. Die standaardbouw met nummers die een logica lijken te hebben maar meer afwijkingen kennen dan 'standaardbouw' impliceert; het trekt me niet zo. Het gaat mij meer om de sporen van die nu lachwekkende inspanningen maar die destijds bloedserieus waren. Het blijft me verbazen waar zoveel Duitse mannen vandaan kwamen (op het hoogtepunt al 2.200 op Terschelling) en waarom ze in een duin op Terschelling gingen zitten. Dat is op zich nog wel te begrijpen, maar het waren meer manschappen dan uiteindelijk nodig bleek. De infanterie stellingen rond dit soort radaropstellingen hielden veel manschappen van het front. Terwijl we nu weten dat de Geallieerden nooit structureel radars hebben aangevallen, noch met vliegtuigen noch met op de kust gelande eenheden.

Zaterdag 26 maart - Longway

De weg 'Longway' begint bij de plaats West-Terschelling en loopt in noordoostelijke richting naar Wijk aan Zee. Vlakbij het vertrekpunt in West-Terschelling liggen de resten van de Duitse Westbatterie en het na-oorlogse Marine Luisterstation. Halverwege Longway ligt op de heide 'Groenplak' de latere locatie van dat Marine Luisterstation. Vandaag had ik gedurende de middag de gelegenheid beide te bezoeken - en onbedoeld nog een derde.

Groenplak

Groenplak antennevoet
De metalen antennevoet, drie kabels en een van de drie houten tuipalen.

Op een recente topografische kaart stonden nog drie gebouwtjes aangegeven. Een ligt vlakbij Longway, de anderen op een zuidoostelijke lijn de heide in. Bij aankomst was er echter geen een te herkennen en daarom werd het duintoppen klimmen want antennes om scheepvaartverkeer op de Noordzee af te luisteren zet je zo hoog mogelijk, nietwaar?
En jawel, op de eerste maar grote heuvel was een metalen antennevoet met drie houten tuipalen te vinden. Naast de antennevoet staken drie dikke, zwarte elektrakabels uit het zand. Ik twijfel er niet aan dat dit een antenne van het na-oorlogse Marine Luisterstation (2de locatie) is. Of het vinden van zo iets kleins puur geluk of deskundigheid mijnerzijds is, is mij nog een raadsel.

Groenplak Wasserman bunker
Bovenaanzicht van de Wassermann bunker.

De zoektocht naar het meest zuidoostelijke bouwsel ging verder. Na drie duintoppen beklommen te hebben was nog niets gevonden en volgens mij hield ik de kaart toch goed. Nou vooruit, die top als laatste en dan terug naar de fiets.
Op de helling ervan liggen rode bakstenen en een blok grindbeton als tuiblok. Mmm, dit is niet Nederlands.
Ach verrek, eenmaal boven blijkt het om de onderbouw van een Wassermann (9x24 m) radar te gaan. Het was niet de bedoeling deze te bezoeken maar eenmaal gevonden was het toch wel aardig. Een flink deel van de bunker is begroeid maar de opening in het midden en twee van de vier metalen draagstrips zijn te zien. Volgens de documentatie moeten er nog diverse schuilplaatsen rond deze duintop te vinden zijn. Ik zag er slechts één waarvan een muur was ingestort en het dak schuin op de nog intacte muur rustte.

Via een iets andere route ging de wandeling terug naar de bosrand langs de Longway. Ondertussen goed opletten op menselijke bouwwerken en gaten in de grond. Moeite om de konijnenkeutels te omzeilen doe ik al lang niet meer...
Bij de bosrand aangekomen probeer ik de locatie van het gebouw daar te bepalen. Dat lukt omdat het bij een kruising van paden ligt en er een open plek tussen de bomen is. Alleen een bank van gerecycled plastic - zo staat erop aangegeven - is er te vinden.

Terug naar West-Terschelling kwam ik op 100 meter afstand van het station langs een klein transformatorgebouwtje. Geen stroomverbruiker in de wijde omgeving (meer) te bekennen. De Marine zal de enige aansluiting geweest zijn...
Tevens passeer je dan de Oorlogsbegraafplaats alwaar een aantal vliegtuigbemanningen ligt begraven. Uit Engeland, Nieuw-Zeeland, Canada en Polen. Leeftijden rond de 20 jaar.

Westbatterie

Vanuit het centrum van het liefelijke plaatsje West-Terschelling sta je heel snel aan de voet van de Westduin. Deze duin heeft een hoogste punt van 31,4 meter terwijl de natte delen van het strand ervoor op 0,8 meter liggen. Over het formidabele uitzicht over strand en stad zal ik niet verder uitwijden.

Maar het uitzicht is voor een luchtafweerbatterij of radar navenant geschikt. Vermoedelijk is het nodige beton ondergewerkt maar diverse bouwwerken in de categorieën Veld Ferstärkt (VF) en Feldmassig Ausbau (FA) zijn goed zichtbaar. Geheel op de linkerflank ligt een Tobruk met een uitzicht dat je in Frankrijk zou verwachten.
Meer naar het oosten ligt weer een bunker voor een Wasserman-rader (er waren er drie op het eiland); Baunummer L480 - Unterstand für Wassermann S. Deze bunker is nog in gebruik voor het centraal antennesysteem van het eiland. Op het dak staan satellietschotels en in de bunker staat de bijbehorende apparatuur en voeding.

Tobroek Kustbatterie Wassermann S bunker
Een Riviera-uitzicht over de wadden. Unterstand fuer Wassermann S.
Seinhuske
Ut Seinhuske op een van de Flak-beddingen.

Nog verder naar het oosten zijn drie van de vier open beddingen voor luchtdoelgeschut te zien (10,5 cm). Een van de beddingen is met klinkers dicht gemaakt en in gebruik als uitkijkpunt.

Op de tweede bedding staat een woning, althans dat lijkt zo. Er staan erg veel radioantennes tegen en bij deze woning en het betreft het eerste Marine Luisterstation. Op de zuidgevel zitten twee houten naambordjes - zo typisch voor varende en niet-varende Marine-objecten - waarop de tekst 'Ut Seinhuske' en 'ars PI3 WAD'. Wat die laatste tekst betekent is mij niet duidelijk*.
De derde bedding tenslotte, is ongewijzigd en alleen vervallen en deels overgroeid.

En ook op de - volgens mij - noordelijke flank van de batterij is een Tobruk te vinden.
(P.S. Voor zover bekend zijn van de Ost Batterie weinig restanten zichtbaar en hier heb ik geen bezoek aan gebracht.)

* ARS PI3WAD is het zogenoemde callsign van het radiostation dat van het seinhuisje gebruik heeft gemaakt of nog gebruikt. ARS betekent Amateur Radio Station. De hoofdletter P staat voor Pays-Bas (dit is Frans voor Nederland) en het cijfer 3 samen met WAD zijn de roepletters afgegeven door Agentschap Telecom bij de aanvraag voor de zendvergunning. (met dank aan Wil Stilma d.d. 17-2-2012)

Zondag 27 maart - Tiger

Garage Tiger
Het eerste gebouw dat vanaf de doorgaande weg is te zien, de garage.

Negen hectare beboste zandgrond met 94* bunkers: welkom op Radarstation Tiger. Gezien de stroom bommenwerpers uit Midden- en Noord-Engeland richting Noord-Duitsland hadden ze hier veel te doen. Met twee Wurzburg-Riese en een Wasserman antenne probeerden ze vliegtuigen te detecteren en met luchtafweer en jachtvliegtuigen te voorkomen dat ze hun doel zouden bereiken.

De ingang ligt aan een doorgaande weg op nog geen 800 meter van de bebouwde kom van West-Terschelling. Onmiddellijk is op de helling een versterkte garage (nr 39) zichtbaar. Links ervan ligt wat ongedefinieerd beton van een proviandbunker (nr 32) en woonschuilplaats (nr 29). Nog verder op de helling is het Cantinegebouw (nr 28) te vinden. Erachter staat een moderne GSM mast, voor hen die het terrein eenvoudig willen vinden.

Graven bunker Tiger
Drie jongens zijn druk aan het graven bij de JLO-ingang van de commandobunker.

Een grote heuvel vertoonde twee gaten alsof er een gigantische hond twee botten had opgegraven. Tot mijn verrassing staken er echter kinderhoofdjes nieuwsgierig doch schuw bovenuit. Drie jongens van rond de 12 jaar** waren enthousiast bunker nummer 52 aan het uitgraven. Dit is de commandobunker en met 20,5 x 21 x 8 meter de grootste bunker van het gehele complex: Nachtrichtenstand Baumuster L 487. Na het graven van een kuil van 2 meter troffen ze de hoofdingang dichtgemetseld aan.
Maar de moed opgeven doen ze niet, ze zijn gewoon een stukje verder begonnen om te zoeken naar de eigen ingang van de Jägerleitoffizier (JLO). En dat er een meneer langs kwam die niet de boze boswachter bleek maar een kaart van het complex bij zich had, maakte indruk. Die kaart wilden ze ook wel hebben!

WR-sokkel van Tiger
De Wurzburg-Riese sokkel gezien vanaf de heuvel met weer een andere bunker eronder.

Het was tijd om een rondje te wandelen. De beschikbare kaart was van matige kwaliteit en het wandelen moest deels op goed geluk. Het eerste deel was nog goed op de kaart te volgen en de wat rechthoekige heuveltjes kwam keurig met de kaart overeen. Ja, de meeste van de 94 bunkers zijn in 1992 door Staatsbosbeheer ondergewerkt ***. Een 12-tal bouwwerken was al in 1946 gesloopt.

Een bijzonder spannend gevoel om daar rond te lopen en overal bunkers te "zien". Een onschuldige wandelaar zou denken in de natuur te vertoeven.
Op de noordelijkste punt van de stelling was een hoge heuvel te vinden waarop volgens de kaart een Wurzburg-Riese sokkel (nr 90) zou staan. Ook die zal ondergewerkt zijn evenals enkele bunkers eromheen. Vanaf dit punt kijk je over de heide Groeneplak en als de Wassermann antenne van gisteren er had gestaan, was die zeker zichtbaar geweest.

Met een omweg kwam ik op de zuidelijke punt van de stelling terecht. Daar staat op een heuvel een nog goed zichtbare, in goede staat verkerende Wurzburg-Riese sokkel (nr 4). In een nog hogere heuvel ernaast moet een bunker zitten. Die was niet te zien, maar wel het fraaie uitzicht over West-Terschelling.
De terugweg naar de ingang bracht me langs een goed zichtbare ingang van een kleine woonschuilplaats (nr 14). Daardoor viel ook een betonnen rand op (nr 15).

Graven op Tiger
Hardwerkende jongens bij de overdekte loopgraaf tussen een Tobruk (rechts buiten beeld) en de woonschuilplaatsen.

Terug bij de commandobunker waren de jongens nog druk aan het graven en wilden ze mijn bevindingen weten. Ze wezen er ook nog op dat direct achter de commandobunker er een paar bunkers en loopgraven te zien waren. Daar aangekomen bleek het druk in het bos! Nog twee jongens, rond de 15 jaar, waren ook aan het graven. Zelfs met een kruiwagen.
Ze waren bezig - maar dat wisten ze niet totdat ik het ze vertelde - om twee woonschuilplaatsen (nrs 49 en 50) en een Tobruk (nr 48) met de tussenliggende bakstenen loopgraven uit te graven. Van een woonschuilplaats (nr 49) hadden ze de ingang vrij en konden er binnen komen. Ook de nooduitgang was geheel uitgegraven.
Dit werk blijken ze echt voor de lol te doen. Ze willen er geen clubhuis van maken en als ze het zat zijn graven ze een andere bunker uit. Regelmatig gooit Staatsbosbeheer de gaten weer dicht. Wat een goedkoop en effectief jeugdwerk!

* aantal, nummers en functies volgens inventarisatie van Complex G door Bureau Registratie Verdedigingswerken in 1948 (registratietekening nr. 275)
** wat zullen diverse lezers zich hierin herkennen en warme herinneringen ophalen!
*** In een beheersplan van Staatsbosbeheer geeft men aan te willen meewerken aan een publieksfunctie voor de commandobunker.

Epiloog

Het uitzichtpunt bij de kruising van de Hoofdweg en de Badweg (enkele honderden meters ten oosten van Tiger) is ook bovenop een Duitse bunker. Op dezelfde heuvel ligt een kleinere bunker (ook van eind 1944) voor een Freya Verbunkert radar maar die is nooit geplaatst.

Om duidelijke redenen heb ik niet veel tijd aan de bezoeken kunnen besteden. Maar het was zeker een genoegen en plezier om deze speurtochten te maken naar restanten van een ingrijpende periode in onze geschiedenis.
Terschelling is sowieso een verblijf waard maar als je van Duits beton houdt moet je er zeker een keer geweest zijn!

Kinderen in tobroek
Zoon Carsten (7) en dochter Maaike (4) in een Tobruk op het Westduin.

Zie het overzicht van Duitse Radar en Peilstations voor meer informatie.
Zie Bunkers Holland voor meer foto's van de meeste hier genoemde locaties.