Ontdekkingstochten op Texel

Tekst en foto's: René Ros.

Hierbij een verslag van mijn fietstochten tijdens mijn vakantie in 2000 naar de verdedigingswerken op Texel.
Niet heel mijn vakantie is besteedt geweest aan bunkers, schansen en batterijen. Er zijn ook dagen geweest dat ik niets van dat alles gezien heb. Wel had ik me een beetje voorbereid zodat ik wist dat als ik ergens in de buurt zou komen, wat er dan te zien was. Alhoewel ik altijd wel een oogje openhoud en de kleinste brokjes beton/baksteen en aparte heuvels me al opvallen.

Hieronder een reeks verslagjes van de verschillende objecten. Getypt in chronologische volgorde om het spannend te maken! :-) De inhoud pretendeert niet volledig te zijn en is geen correcte encyclopedie over de verdedigingswerken op Texel. Het is alleen een verslag van mijn persoonlijke puzzeltocht. Al vanaf de tijd als padvinder (zeeverkenner) maak ik liever zelf puzzeltochten.

13 mei

Enschede

Als ik dit schrijf, is in Enschede eerder de dag 100 ton vuurwerk ontploft. Geen idee of dat puur vuurwerk was of 100 ton TNT equivalent.
Hoeveel heeft er in Fort bij Vijfhuizen gelegen aan vuurwerk? En hoeveel buskruit en TNT in Fort aan de Middenweg (Eurometaal) welke de buurtbewoners weg wilden hebben? Om eens na te laten denken over welke gevolgen een soortgelijke ontploffing zou hebben gehad. Wellicht bij jou in de buurt?
Er zullen nu vraagtekens geplaatst worden bij enkele andere "detonabele" bedrijven die nabij woningen gelegen zijn, zoals de kruitfabriek in Muiden en Eurometaal in Zaandam. Wat echter niet vergeten moet worden is dat vaak niet de fabriek in een woonwijk is geplaatst, maar de woningen om een reeds bestaande fabriek zijn gebouwd. De enige bron die ik hoorde zeggen dat de Enschedese fabriek er eerder was, was het Jeugdjournaal...

Vliegveld Texel

Na het bekijken van landende parachutisten op het Vliegveld Texel zag ik langs de weg een groot betonnen bunker staan. Ja, het woord bunker is weloverwogen omdat ik aan de bouw aanneem dat het van Duitse makelij is (later bevestigd in een folder van het luchtvaartmuseum).
Aan de noordoostzijde is een gedekte ingang, aan de andere zijde drie flinke schietgaten met een betonnen vertanding i.p.v. een met spoorrail zoals in Nederlandse werken voorkomen.
Aan de rechterzijde (noordwest) is met baksteen en pleisterwerk een stuk aangebouwd van 3-4 bakstenen dik. In de uitgebouwde zijde zit een deur en twee ramen.

De Vlijt bunker De Vlijt schietgaten De Vlijt bunker zijkant

14 mei

Batterij Den Hoorn 1

Deze batterij is in 1938-1939 gebouwd door de Nederlanders als onderdeel van de Stelling van Den Helder. In WO2 ook door de Duitsers gebruikt en tijdens de "Russenoorlog" (de opstand van de Georgiërs) het toneel van strijd. Inmiddels provinciaal monument en het terrein waarin het ligt wordt door Staatsbosbeheer als natuurgebied beheerd, zeer de moeite waard.
Na het eten vertrok ik op de fiets naar een locatie welke hemelsbreed acht kilometer van mijn bungalow ligt. De weg Rommelpot gaf al kriebels omdat er twee onderkomens, drie muntiemagazijnen en drie emplacementen in de duinen moeten liggen. Deze avond had echter eerst drie andere, verder gelegen, objecten als doel:

Gang Duitse bunker Loodsmansduin Front Commandopost Loodsmansduin Keel Commandopost Loodsmansduin

15 mei

bunker Den Burg

Aan de noordzijde van Den Burg staat een groot Duits bunker welke vrijwel geheel met zand is bedekt. Vanaf de weg wel goed zichtbaar. Even verderop staat een bakstenen gebouw met drie à vier stenen dikke wanden, lijkt het. Maar wel met raampjes. Mmm, verdacht.
Later bleek deze bunker, of het complex waarvan het onderdeel was, de naam "Texla" te dragen en het Duitse hoofkwartier op het eiland te zijn geweest. De opstand van de Georgiërs begon hier.

Bunker Den Burg Bakstenen gebouw Den Burg

De Oude Schans

Ten zuiden van Den Burg ligt, aan de zeedijk, De Oude Schans. Deze is in ca. 1574 aangelegd, in 1810-1812 verbeterd (Fransen) en in 1930/1931 gedeeltelijk afgegraven maar tussen 1992 en 1997 hersteld en gerestaureerd. De grachten en wallen zijn weer intact maar een ophaal brug zag ik niet. Eigenlijk is het een half gebastioneerd aarden fort. De frontzijde is open maarwerd gedekt door de zeedijk tegen beschietingen vanaf zee? Het open plein heeft nog twee waterputten, voor de koeling van het geschut?
In de wal naar de keelzijde ligt een bakstenen poterne die met deuren is afgesloten. Linksachter, onder een bastion ligt een wachthuis. Als je helemaal om en over de wallen bent gekropen (brandnetels!) en eenmaal op het plein bent, kan je vanaf die zijde de poterne openen en dan ook de andere deur die helemaal niet van buitenaf geopend kan worden. Althans, dat is de theorie.
Aan de keelzijde ligt ook een enveloppe en een ravelijn. Via een dam over de ravelijn kom je bij de poterne uit.
Via een gat in het hek ben ik even naar binnen geslopen om wat foto's te maken. Eigenlijk overbodig, want elke woensdag is er om 10.00 een rondleiding waarvoor je je in het Maritiem Museum in Oudeschild moet aanmelden. Ongeduldig he? :-)

Oude Schans, ravelijn Oude Schans, poterne Oude Schans, terreplein Oude Schans, gebouw Oude Schans, gracht

Lunette

Even ten oosten van de schans ligt, bijna tegen Oudeschild, de lunette. Deze is in 1922 opgeheven en in 1930 gesloopt. Het terrein is door de vorm en breede sloot echter nog wel herkenbaar. Zeker vanaf de hoger gelegen zeedijk.

Lunette

16 mei

Batterij Den Hoorn 2

Enkele dagen na het eerste bezoek aan de Batterij Den Hoorn sprak ik een medewerker van Staatsbosbeheer aan.
Deze wist de meetpost te vinden en wees me een plaats aan waar vandaan het te zien is. Dichterbij komen is tot half augustus echter niet mogelijk vanwege een broedkolonie lepelaars.
Tevens wist hij enkele Duitse bunkers nabij Westermient te staan. Een eerste korte ronde liet enkele opvallend kunstmatige, steile heuveltjes zien. Nog niet in de gelegenheid om deze nader te bekijken o.a. omdat de korte broek niet de juiste kleding voor het terrein was...

17 mei

Dennenbos

Doordat het weer slechter was geworden had ik maar een lange broek aangetrokken. Daarmee kon ik beter het dichte struikgewas in. Het getipte gebied is de vm.? Boschwachterij Westermient en is begrensd door het Gerritslanderdijkje, de Ploeglanderweg en de Kraaienlaan en ligt in de bossen nabij het buurtschap Westermient, ten westen van Den Burg. Er loopt een wandelpad en een ruiterpad door.
Eerder had ik vanaf de weg drie verdachte heuvels gezien. Op het wandelpad aan de zuidzijde van het terrein stonden er alleen al drie die ik voor het eerst zag. Een daarvan was geheel bedekt met grond maar zodanig stijl en onnatuurlijk dat er niets anders onder kan zitten dan een magazijntje. Ernaast was een heuvel waar een deel van de dakrand en de ingang zichtbaar is. Via de bovenkant van de deur is ook het interieur zichtbaar/toegankelijk. Ik schat dat de afmetingen (lxbxh) 2x2x1,8 bedragen maar de vloer was bedekt met aarde dus dat kan meer zijn. De "keelzijde" heeft één laag baksteen (wit, elders ook bruin) tegen het beton zitten. De dikte van de betonwand is grofweg even dik als een baksteen diep is.
Even verderop weer een heuvel zonder zichtbare zaken, toen het ruiterpad op. Daar zijn er vier waarvan de ingang goed zichtbaar is. Een ervan heeft zelfs zandzakken voor de ingang gestapeld, vast van spelende kinderen. Alle andere heuvels waren gewoon hartstikke groen en dicht begroeid. Aan de andere zijde van de Kraaienlaan zag ik ook nog twee heuvels maar ook daar was geen beton zichtbaar. Tenslotte was er nog één heuvel in de noordelijke berm van het Gerritslanderdijkje, ook geheel groen. Ik heb nog wel verder rond gekeken vanaf de weg maar geen andere verdachte heuvels gevonden. Hopelijk heb ik er ook geen dubbel geteld, ze lijken allemaal op elkaar! :-)
Voor zover zichtbaar zijn alle ingangen aan de zuidzijde van de bunkers. Ik had gehoopt dat het hier om voorraad munitiemagazijnen van de 3,5 kilometer verderop gelegen Nederlandse kustbatterij ging. Maar de bouwstijl lijkt niet Nederlands en moet dus Duits zijn. Later is dit bevestigd in kaarten.

Westermient front heuvel Westermient keel Westermient stenen muur Westermient wand Westermient zandzakken

18 mei

Luchtvaartmuseum

Met wat bewolkt weer naar het luchtvaartmuseum bij het vliegveld Texel gegaan. Veel informatie over het Marinevliegkamp De Mok en Vliegveld "De Vlijt" (nu Texel Airport) welke laatste ook voor militaire doeleinden werd gebruikt (1938-1940). In de jaren 1950-1960 vertrokken hier de vliegtuigen met getrokken doelen voor de luchtartillerie-oefeningen bij Den Helder.
De tentoonstelling lijkt veel op die van het Luchtoorlogmuseum in Fort bij Veldhuis (SvA), maar kleiner. Maar ook een verzameling over de opstand van de Georgiërs in april 1945 op Texel. Deze waren eerder gelegerd geweest in Zandvoort. Als ik het goed begrepen heb, waren ze gehuisvest in het Fort Zuidwijkermeer (SvA). De kaarten lieten verschillende belangrijke Duitse plaatsen zien, waaronder de eerder gevonden bunkers. Daar of elders werd het aantal van 500 bouwwerken op Texel genoemd... Ik moet nog twee maanden vakantie nemen, baas!
De 'Zuidbatterij' (i.t.t. de Noordbatterij) was de vm. Ned. batterij De Hors die inmiddels verdwenen is. De evenknie, Den Hoorn, is al eerder hier genoemd.
Kortom, als je op Texel bent maar niet persé in de luchtvaart bent geïnteresseerd ga dan toch maar naar het museum. Want de naam van het museum is te beperkt voor de lading.

Zoon Carsten in Luchtvaartmuseum Luchtvaartmuseum, maquette De Vlijt Luchtvaartmuseum, maquette vliegtuig

19 mei

Batterij Den Hoorn 3

Het weer was wat opgeklaard deze dag en na het avond eten, als zoontje Carsten in bed ligt en mijn vrouw verder gaat met Agatha Christie, ben ik weer op de fiets gestapt. Terug naar de Rommelpot die ik eerder expres voorbij gefietst was.
De fiets had ik bij een boomstambankje neergezet, naast een toegang tot een ondergrondse opslag. Ik vermoedde toen al dat deze bij de batterij hoorde, maar ik wilde eerst op zoek naar de drie emplacementen om die als referentie voor de andere onderkomens en magazijnen te gebruiken. Die emplacementen waren een stuk verderop in de duinen (gebied Bollekamer). Keurig drie stuks naast elkaar. Ondergronds is er één verdieping als schuilplaats en verbruiksmagazijn maar de twee toegangen daartoe zijn met betonnen platen afgedekt en dicht gemetseld. De munitieliften zijn met een metaalplaat afgesloten en ontmanteld. De plaats van scharnieren e.d. is nog wel te zien.
Toen de achterliggende duinen afgestruind naar de drie magazijnen en twee onderkomens: veel gezweet voor niets!
Het enige wat zichtbaar was, was de ondergrondse opslag waar ik mijn fiets had neergezet! Bovenop het dak zijn vier doorgeefluiken en kanalen te zien. Een grote schoorsteen dekt een luchtkanaal af. Door de spleet aan de zijkant hangend en kijkend zijn in ieder geval twee niveaus van het gebouw te onderscheiden. Achteraf bleek het een Duitse zoeklichtremise te zijn
Later ga ik er nog eens met het gezin langs, om het natuurgebied bij de Hors door te fietsen en dan houd ik mijn ogen maar goed open. In ieder geval klopt de kaart van het monumentregister voor geen honderd meter!

Affuit emplacement Keel emplacement Hoek emplacement Ingang bergplaats Dakopening bergplaats

22 mei

Batterij Den Hoorn 4

Enkele dagen later fietste ik met het gehele gezin naar het zuidpuntje van Texel. Eerst even een rondje bij de emplacementen gelopen. Bij daglicht viel me een randje beton op, vermoedelijk van een personeelsonderkomen gezien de breedte van een vijftal meters tussen de uiterste punten van het zichtbare beton.
De emplacementen onthulden niets nieuws alhoewel mijn zoontje de cirkels van pennen met schroefdraad, de affuit, wel een mysterieus soort Stonehenge vond. Hij ging precies in het midden hurken om een schot in zijn luier te plaatsen...
Vervolgens zijn we helemaal om gefietst naar de Mokbaai. Aan de stuifdijk hebben we in het gras onze lunch gebruikt. De zitplaats gaf een mooi overzicht over de Mokbaai, de veerboten en de Joost Dourleinkazerne. De Mok was tot 1940 een Marinevliegkamp zoals ook Schellingwoude bij Amsterdam dat was. Van de gebouwen is niets over, er staan nu moderne gebouwen voor de Mariniers. En waar vroeger tientallen watervliegtuigen (lucht-water) aan de steiger lagen, liggen nu amfibische landingsvaartuigen (water-land).
Vanaf de Stuifdijk (als je er nog geen kaart naast had liggen, pak die nu dan maar!) zijn we tussen de Horsmeertjes gefietst. Op het meest zuidelijke punt was eindelijk de enig overgebleven meetpost te zien (de linkerzijde). Zonder zanddekking en enigszins scheef lag hij daar heel in de verte. Zelfs de telelens kon er niet veel aan verbeteren.
Terug naar de Stuifdijk en een uitkijkpost bij De Geul. Ook daar was de meetpost aan de keelzijde zichtbaar. Toch de telelens maar een kans gegeven.
Vervolgens weer een stuk fietsen naar de Loodsmansduin en de commandopost aldaar. Ik was er al eerder geweest maar van het uitzicht moesten de andere gezinsleden ook even genieten. Zeker als je meteen de commandopost in stapt is het uitzicht via de observatiespleet hartstikke mooi omdat je alleen de horizon ziet, niet de lucht. Zoontje Carsten van 92 cm lengte waardeerde het minder want hij kon niet door de spleet kijken! :-)
Nu, bij daglicht, was de meetpost ook vanaf de commandopost goede te zien (rechterzijde). Zeker als je weet waar je moet zoeken. Een blik aan de andere zijde van de commandopost laat de frontzijde van de drie emplacementen met de karakteristieke munitielift zien.

Zoon Carsten op emplacement Mariniers bij De Mok

23 mei

begraafplaats Georgiërs

Van de ca. 700 Georgiërs die in 1945 in Duitse dienst waren op Texel liggen ruim 460 begraven op een begraafplaats ten zuiden van Den Burg. De opstand begon in april 1945, bij Texla, omdat ze overgeplaatst zouden worden naar het oosten van Nederland om tegen de geallieerden ingezet te worden. De Duitse slachtoffers (min. 420 gedood, mogelijk ruim 2300 dood of gewond) zijn van het eiland afgevoerd en elders begraven.
Er zijn geen grafstenen, alleen rijen met rozenstruiken en enkele gedenkstenen. Tevens een bord met tekstuele uitleg over de opstand. Opvallend was een hardstenen O-paaltje aan de weg, buiten de begraafplaats. De O is vrij hoekig; geïmproviseerd? Of was het militair terrein (even noord van De Oude Schans) dat voor de begraafplaats plaats maakte?

Wat de Duitse commandant van de Georgiërs, Breitner, in 1979 zei toen hij hoorde dat niet een handvol maar 228 Georgiërs ("muiters") het overleefd hadden, wil je niet weten. Ook zijn mening over de oorlog zelf was nog weinig anders geworden. Breitner bekende in 1979 ook dat hij Texel nog eens als toerist bezocht heeft. Auto in Den Helder laten staan en op de fiets Texel over om te kijken wat er met de bunkers gebeurd was. Mijn fietstochten over Texel waren duidelijk niet "In het voetspoor van Breitner".
Overigens menen de eilandbewoners tijdens de Koude Oorlog nog wel problemen met de BVD te hebben ondervonden. Contacten met de overlevenden in Georgië waren erg moeilijk gemaakt. Dit is door de regering ontkent maar er werd wel geld beschikbaar gesteld voor de tentoonstelling in het Luchtvaartmuseum.

Monument Russenbegraafplaats Rozen Russenbegraafplaats grenspaal Russenbegraafplaats

24 mei

Duinen

Nog eventjes 's avonds over het strand gefietst. Het boek "Opstand der Georgiërs" (ISBN 90 70202 05 0) meldt dat de Noordbatterij in zee verdwenen is. Ook de Zuidbatterij (vm. Ned. batterij De Hors) en meetposten van Ned. batterij Den Hoorn zijn in de zee verdwenen.
Daarom koos ik het stuk strand tussen paal 20 (De Koog) en paal 25 (de Slufter). Op de fiets over het hardere zand langs de waterlijn is een belevenis op zich. En het opkomende water betekende dat ik haast moest maken anders moest ik door mul zand terug lopen. Er zijn weinig wegen van het strand af. Bovendien werd regen verwacht.
Tot (verrekijker) zichtafstand van de Slufter gegaan en, hola, beton op het strand! Tussen palen 24.20 en 24.00 zijn halverwege het strand drie betonnen objecten te onderscheiden.

De schuine lijn van de drie objecten geeft de indruk dat de lijn van bunkers in de huidige duinen doorloopt. Echter, dat zijn geheel nieuwe duinen. Het is dus waarschijnlijk dat de afslag (hier ca. 100 meter i.v.m. een kaart uit 1912 en 1,4 km bij de Hors) alle bunkers ondergraven heeft en daarop de nieuwe duinen aangelegd zijn.

Strand bunker muur Strand bunker resten Strand bunker dakrand

25 mei

Noordbatterij

Nog even naar paal 28 gefietst alwaar de Noordbatterij geweest moet zijn. Daar was niet veel te zien, behalve een opvallende heuvel op het parkeerterrein. Er moest een reden zijn om daar ook geen asfalt neer te leggen. Volgens de mensen in het Strandpaviljoen zit er een bunker onder. Het paviljoen is overigens in 1959 begonnen in een oude houten keet tegen een bunker aan. Die locatie is in de loop van de tijd weggespoeld. Wel ligt er nog een "bunkervallei" in de nabijheid. Ik vermoed dat, bij de opkomst van het toerisme in de jaren 1960, de nog niet weggespoelde bunkers gesloopt of met zand bedekt zijn. Slopen is vrij duur dus daarom zullen nog heel wat bunkers onder de duinen liggen.
Verder zag ik langs het fietspad van de Krimweg naar de Zanddijk op vele plaatsen betonplaten boven het zand uitsteken.

Paal 28 bunkerheuvel Paal 28 platen

26 mei

Vanaf de boot zag ik alleen nog een bunker ten zuiden van de haven boven het zand uit steken. Dat is een terrein oostelijk van de Joost Dourleinkazerne.

Ik had nog willen bezoeken: de omgeving van Ongeren omdat daar ook een concentratie van bunkers moet zijn (geweest); de reduit nabij de Oude Schans en Lunette.

Zie het overzicht van de Stelling van Den Helder Werken op Texel voor meer informatie.