Tekst en foto's: René Ros.
Hierbij een verslag van mijn fietstochten tijdens mijn vakantie in 2000 naar
de verdedigingswerken op Texel.
Niet heel mijn vakantie is besteedt geweest aan bunkers, schansen en batterijen.
Er zijn ook dagen geweest dat ik niets van dat alles gezien heb. Wel had ik
me een beetje voorbereid zodat ik wist dat als ik ergens in de buurt zou komen,
wat er dan te zien was. Alhoewel ik altijd wel een oogje openhoud en de kleinste
brokjes beton/baksteen en aparte heuvels me al opvallen.
Hieronder een reeks verslagjes van de verschillende objecten. Getypt in chronologische volgorde om het spannend te maken! :-) De inhoud pretendeert niet volledig te zijn en is geen correcte encyclopedie over de verdedigingswerken op Texel. Het is alleen een verslag van mijn persoonlijke puzzeltocht. Al vanaf de tijd als padvinder (zeeverkenner) maak ik liever zelf puzzeltochten.
Als ik dit schrijf, is in Enschede eerder de dag 100 ton vuurwerk ontploft.
Geen idee of dat puur vuurwerk was of 100 ton TNT equivalent.
Hoeveel heeft er in Fort bij Vijfhuizen gelegen aan vuurwerk? En hoeveel buskruit
en TNT in Fort aan de Middenweg (Eurometaal) welke de buurtbewoners weg wilden
hebben? Om eens na te laten denken over welke gevolgen een soortgelijke ontploffing
zou hebben gehad. Wellicht bij jou in de buurt?
Er zullen nu vraagtekens geplaatst worden bij enkele andere "detonabele" bedrijven
die nabij woningen gelegen zijn, zoals de kruitfabriek in Muiden en Eurometaal
in Zaandam. Wat echter niet vergeten moet worden is dat vaak niet de fabriek
in een woonwijk is geplaatst, maar de woningen om een reeds bestaande fabriek
zijn gebouwd. De enige bron die ik hoorde zeggen dat de Enschedese fabriek
er eerder was, was het Jeugdjournaal...
Na het bekijken van landende parachutisten op het Vliegveld Texel zag ik langs
de weg een groot betonnen bunker staan. Ja, het woord bunker is weloverwogen
omdat ik aan de bouw aanneem dat het van Duitse makelij is (later bevestigd
in een folder van het luchtvaartmuseum).
Aan de noordoostzijde is een gedekte ingang, aan de andere zijde drie flinke
schietgaten met een betonnen vertanding i.p.v. een met spoorrail zoals in Nederlandse
werken voorkomen.
Aan de rechterzijde (noordwest) is met baksteen en pleisterwerk een stuk aangebouwd
van 3-4 bakstenen dik. In de uitgebouwde zijde zit een deur en twee ramen.
Deze batterij is in 1938-1939 gebouwd door de Nederlanders als onderdeel van
de Stelling van Den Helder. In WO2 ook door de Duitsers gebruikt en tijdens
de "Russenoorlog" (de opstand van de Georgiërs) het toneel
van strijd. Inmiddels provinciaal monument en het terrein waarin het ligt
wordt door Staatsbosbeheer als natuurgebied beheerd, zeer de moeite waard.
Na het eten vertrok ik op de fiets naar een locatie welke hemelsbreed acht kilometer
van mijn bungalow ligt. De weg Rommelpot gaf al kriebels omdat er twee onderkomens,
drie muntiemagazijnen en drie emplacementen in de duinen moeten liggen. Deze
avond had echter eerst drie andere, verder gelegen, objecten als doel:
Aan de noordzijde van Den Burg staat een groot Duits bunker welke vrijwel geheel
met zand is bedekt. Vanaf de weg wel goed zichtbaar. Even verderop staat een
bakstenen gebouw met drie à vier stenen dikke wanden, lijkt het. Maar
wel met raampjes. Mmm, verdacht.
Later bleek deze bunker, of het complex waarvan het onderdeel was, de naam
"Texla"
te dragen en het Duitse hoofkwartier op het eiland te zijn geweest. De opstand
van de Georgiërs begon hier.
Ten zuiden van Den Burg ligt, aan de zeedijk, De Oude Schans. Deze is in ca.
1574 aangelegd, in 1810-1812 verbeterd (Fransen) en in 1930/1931 gedeeltelijk
afgegraven maar tussen 1992 en 1997 hersteld en gerestaureerd. De grachten en
wallen zijn weer intact maar een ophaal brug zag ik niet. Eigenlijk is het een
half gebastioneerd aarden fort. De frontzijde is open maarwerd gedekt door de
zeedijk tegen beschietingen vanaf zee? Het open plein heeft nog twee waterputten,
voor de koeling van het geschut?
In de wal naar de keelzijde ligt een bakstenen poterne die met deuren is afgesloten.
Linksachter, onder een bastion ligt een wachthuis. Als je helemaal om en over
de wallen bent gekropen (brandnetels!) en eenmaal op het plein bent, kan je
vanaf die zijde de poterne openen en dan ook de andere deur die helemaal niet
van buitenaf geopend kan worden. Althans, dat is de theorie.
Aan de keelzijde ligt ook een enveloppe en een ravelijn. Via een dam over de
ravelijn kom je bij de poterne uit.
Via een gat in het hek ben ik even naar binnen geslopen om wat foto's te maken.
Eigenlijk overbodig, want elke woensdag is er om 10.00 een rondleiding waarvoor
je je in het Maritiem Museum in Oudeschild moet aanmelden. Ongeduldig he? :-)
Even ten oosten van de schans ligt, bijna tegen Oudeschild, de lunette. Deze is in 1922 opgeheven en in 1930 gesloopt. Het terrein is door de vorm en breede sloot echter nog wel herkenbaar. Zeker vanaf de hoger gelegen zeedijk.
Enkele dagen na het eerste bezoek aan de Batterij Den Hoorn sprak ik een medewerker
van Staatsbosbeheer aan.
Deze wist de meetpost te vinden en wees me een plaats aan waar vandaan het te
zien is. Dichterbij komen is tot half augustus echter niet mogelijk vanwege
een broedkolonie lepelaars.
Tevens wist hij enkele Duitse bunkers nabij Westermient te staan. Een eerste
korte ronde liet enkele opvallend kunstmatige, steile heuveltjes zien. Nog niet
in de gelegenheid om deze nader te bekijken o.a. omdat de korte broek niet de
juiste kleding voor het terrein was...
Doordat het weer slechter was geworden had ik maar een lange broek aangetrokken.
Daarmee kon ik beter het dichte struikgewas in. Het getipte gebied is de vm.?
Boschwachterij Westermient en is begrensd door het Gerritslanderdijkje, de Ploeglanderweg
en de Kraaienlaan en ligt in de bossen nabij het buurtschap Westermient, ten
westen van Den Burg. Er loopt een wandelpad en een ruiterpad door.
Eerder had ik vanaf de weg drie verdachte heuvels gezien. Op het wandelpad
aan de zuidzijde van het terrein stonden er alleen al drie die ik voor het
eerst zag. Een daarvan was geheel bedekt met grond maar zodanig stijl en onnatuurlijk
dat er niets anders onder kan zitten dan een magazijntje. Ernaast was een
heuvel waar een deel van de dakrand en de ingang zichtbaar is. Via de bovenkant
van de deur is ook het interieur zichtbaar/toegankelijk. Ik schat dat de afmetingen
(lxbxh) 2x2x1,8 bedragen maar de vloer was bedekt met aarde dus dat kan meer
zijn. De "keelzijde" heeft één laag baksteen (wit,
elders ook bruin) tegen het beton zitten. De dikte van de betonwand is grofweg
even dik als een baksteen diep is.
Even verderop weer een heuvel zonder zichtbare zaken, toen het ruiterpad op.
Daar zijn er vier waarvan de ingang goed zichtbaar is. Een ervan heeft zelfs
zandzakken voor de ingang gestapeld, vast van spelende kinderen. Alle andere
heuvels waren gewoon hartstikke groen en dicht begroeid. Aan de andere zijde
van de Kraaienlaan zag ik ook nog twee heuvels maar ook daar was geen beton
zichtbaar. Tenslotte was er nog één heuvel in de noordelijke berm
van het Gerritslanderdijkje, ook geheel groen. Ik heb nog wel verder rond gekeken
vanaf de weg maar geen andere verdachte heuvels gevonden. Hopelijk heb ik er
ook geen dubbel geteld, ze lijken allemaal op elkaar! :-)
Voor zover zichtbaar zijn alle ingangen aan de zuidzijde van de bunkers. Ik
had gehoopt dat het hier om voorraad munitiemagazijnen van de 3,5 kilometer
verderop gelegen Nederlandse kustbatterij ging. Maar de bouwstijl lijkt niet
Nederlands en moet dus Duits zijn. Later is dit bevestigd in kaarten.
Met wat bewolkt weer naar het luchtvaartmuseum bij het vliegveld Texel gegaan.
Veel informatie over het Marinevliegkamp De Mok en Vliegveld "De Vlijt" (nu
Texel Airport) welke laatste ook voor militaire doeleinden werd gebruikt
(1938-1940). In de jaren 1950-1960 vertrokken hier de vliegtuigen met getrokken
doelen voor de luchtartillerie-oefeningen bij Den Helder.
De tentoonstelling lijkt veel op die van het Luchtoorlogmuseum in Fort bij Veldhuis
(SvA), maar kleiner. Maar ook een verzameling over de opstand van de Georgiërs
in april 1945 op Texel. Deze waren eerder gelegerd geweest in Zandvoort. Als
ik het goed begrepen heb, waren ze gehuisvest in het Fort Zuidwijkermeer (SvA).
De kaarten lieten verschillende belangrijke Duitse plaatsen zien, waaronder
de eerder gevonden bunkers. Daar of elders werd het aantal van 500 bouwwerken
op Texel genoemd... Ik moet nog twee maanden vakantie nemen, baas!
De 'Zuidbatterij' (i.t.t. de Noordbatterij) was de vm. Ned. batterij De Hors
die inmiddels verdwenen is. De evenknie, Den Hoorn, is al eerder hier genoemd.
Kortom, als je op Texel bent maar niet persé in de luchtvaart bent geïnteresseerd
ga dan toch maar naar het museum. Want de naam van het museum is te beperkt
voor de lading.
Het weer was wat opgeklaard deze dag en na het avond eten, als zoontje Carsten
in bed ligt en mijn vrouw verder gaat met Agatha Christie, ben ik weer op de
fiets gestapt. Terug naar de Rommelpot die ik eerder expres voorbij gefietst
was.
De fiets had ik bij een boomstambankje neergezet, naast een toegang tot een
ondergrondse opslag. Ik vermoedde toen al dat deze bij de batterij hoorde, maar
ik wilde eerst op zoek naar de drie emplacementen om die als referentie voor
de andere onderkomens en magazijnen te gebruiken. Die emplacementen waren een
stuk verderop in de duinen (gebied Bollekamer). Keurig drie stuks naast elkaar.
Ondergronds is er één verdieping als schuilplaats en verbruiksmagazijn
maar de twee toegangen daartoe zijn met betonnen platen afgedekt en dicht gemetseld.
De munitieliften zijn met een metaalplaat afgesloten en ontmanteld. De plaats
van scharnieren e.d. is nog wel te zien.
Toen de achterliggende duinen afgestruind naar de drie magazijnen en twee onderkomens:
veel gezweet voor niets!
Het enige wat zichtbaar was, was de ondergrondse opslag waar ik mijn fiets had
neergezet! Bovenop het dak zijn vier doorgeefluiken en kanalen te zien. Een
grote schoorsteen dekt een luchtkanaal af. Door de spleet aan de zijkant hangend
en kijkend zijn in ieder geval twee niveaus van het gebouw te onderscheiden.
Achteraf bleek het een Duitse zoeklichtremise te zijn
Later ga ik er nog eens met het gezin langs, om het natuurgebied bij de Hors
door te fietsen en dan houd ik mijn ogen maar goed open. In ieder geval klopt
de kaart van het monumentregister voor geen honderd meter!
Enkele dagen later fietste ik met het gehele gezin naar het zuidpuntje van
Texel. Eerst even een rondje bij de emplacementen gelopen. Bij daglicht viel
me een randje beton op, vermoedelijk van een personeelsonderkomen gezien de
breedte van een vijftal meters tussen de uiterste punten van het zichtbare beton.
De emplacementen onthulden niets nieuws alhoewel mijn zoontje de cirkels van
pennen met schroefdraad, de affuit, wel een mysterieus soort Stonehenge vond.
Hij ging precies in het midden hurken om een schot in zijn luier te plaatsen...
Vervolgens zijn we helemaal om gefietst naar de Mokbaai. Aan de stuifdijk hebben
we in het gras onze lunch gebruikt. De zitplaats gaf een mooi overzicht over
de Mokbaai, de veerboten en de Joost Dourleinkazerne. De Mok was tot 1940 een
Marinevliegkamp zoals ook Schellingwoude bij Amsterdam dat was. Van de gebouwen
is niets over, er staan nu moderne gebouwen voor de Mariniers. En waar vroeger
tientallen watervliegtuigen (lucht-water) aan de steiger lagen, liggen nu amfibische
landingsvaartuigen (water-land).
Vanaf de Stuifdijk (als je er nog geen kaart naast had liggen, pak die nu dan
maar!) zijn we tussen de Horsmeertjes gefietst. Op het meest zuidelijke punt
was eindelijk de enig overgebleven meetpost te zien (de linkerzijde). Zonder
zanddekking en enigszins scheef lag hij daar heel in de verte. Zelfs de telelens
kon er niet veel aan verbeteren.
Terug naar de Stuifdijk en een uitkijkpost bij De Geul. Ook daar was de meetpost
aan de keelzijde zichtbaar. Toch de telelens maar een kans gegeven.
Vervolgens weer een stuk fietsen naar de Loodsmansduin en de commandopost aldaar.
Ik was er al eerder geweest maar van het uitzicht moesten de andere gezinsleden
ook even genieten. Zeker als je meteen de commandopost in stapt is het uitzicht
via de observatiespleet hartstikke mooi omdat je alleen de horizon ziet, niet
de lucht. Zoontje Carsten van 92 cm lengte waardeerde het minder want hij kon
niet door de spleet kijken! :-)
Nu, bij daglicht, was de meetpost ook vanaf de commandopost goede te zien (rechterzijde).
Zeker als je weet waar je moet zoeken. Een blik aan de andere zijde van de commandopost
laat de frontzijde van de drie emplacementen met de karakteristieke munitielift
zien.
Van de ca. 700 Georgiërs die in 1945 in Duitse dienst waren op Texel liggen
ruim 460 begraven op een begraafplaats ten zuiden van Den Burg. De opstand begon
in april 1945, bij Texla, omdat ze overgeplaatst zouden worden naar het oosten
van Nederland om tegen de geallieerden ingezet te worden. De Duitse slachtoffers
(min. 420 gedood, mogelijk ruim 2300 dood of gewond) zijn van het eiland afgevoerd
en elders begraven.
Er zijn geen grafstenen, alleen rijen met rozenstruiken en enkele gedenkstenen.
Tevens een bord met tekstuele uitleg over de opstand. Opvallend was een hardstenen
O-paaltje aan de weg, buiten de begraafplaats. De O is vrij hoekig; geïmproviseerd?
Of was het militair terrein (even noord van De Oude Schans) dat voor de begraafplaats
plaats maakte?
Wat de Duitse commandant van de Georgiërs, Breitner, in 1979 zei toen
hij hoorde dat niet een handvol maar 228 Georgiërs ("muiters") het
overleefd hadden, wil je niet weten. Ook zijn mening over de oorlog zelf was
nog weinig anders geworden. Breitner bekende in 1979 ook dat hij Texel nog
eens als toerist bezocht heeft. Auto in Den Helder laten staan en op de fiets
Texel over om te kijken wat er met de bunkers gebeurd was. Mijn fietstochten
over Texel waren duidelijk niet "In het voetspoor van Breitner".
Overigens menen de eilandbewoners tijdens de Koude Oorlog nog wel problemen
met de BVD te hebben ondervonden. Contacten met de overlevenden in Georgië
waren erg moeilijk gemaakt. Dit is door de regering ontkent maar er werd wel
geld beschikbaar gesteld voor de tentoonstelling in het Luchtvaartmuseum.
Nog eventjes 's avonds over het strand gefietst. Het boek "Opstand der Georgiërs"
(ISBN 90 70202 05 0) meldt dat de Noordbatterij in zee verdwenen is. Ook de
Zuidbatterij (vm. Ned. batterij De Hors) en meetposten van Ned. batterij
Den Hoorn zijn in de zee verdwenen.
Daarom koos ik het stuk strand tussen paal 20 (De Koog) en paal 25 (de Slufter).
Op de fiets over het hardere zand langs de waterlijn is een belevenis op zich.
En het opkomende water betekende dat ik haast moest maken anders moest ik door
mul zand terug lopen. Er zijn weinig wegen van het strand af. Bovendien werd
regen verwacht.
Tot (verrekijker) zichtafstand van de Slufter gegaan en, hola, beton op het
strand! Tussen palen 24.20 en 24.00 zijn halverwege het strand drie betonnen
objecten te onderscheiden.
De schuine lijn van de drie objecten geeft de indruk dat de lijn van bunkers in de huidige duinen doorloopt. Echter, dat zijn geheel nieuwe duinen. Het is dus waarschijnlijk dat de afslag (hier ca. 100 meter i.v.m. een kaart uit 1912 en 1,4 km bij de Hors) alle bunkers ondergraven heeft en daarop de nieuwe duinen aangelegd zijn.
Nog even naar paal 28 gefietst alwaar de Noordbatterij geweest moet zijn.
Daar was niet veel te zien, behalve een opvallende heuvel op het parkeerterrein.
Er moest een reden zijn om daar ook geen asfalt neer te leggen. Volgens de
mensen in het Strandpaviljoen zit er een bunker onder. Het paviljoen is overigens
in 1959 begonnen in een oude houten keet tegen een bunker aan. Die locatie
is in de loop van de tijd weggespoeld. Wel ligt er nog een "bunkervallei"
in de nabijheid. Ik vermoed dat, bij de opkomst van het toerisme in de jaren
1960, de nog niet weggespoelde bunkers gesloopt of met zand bedekt zijn. Slopen
is vrij duur dus daarom zullen nog heel wat bunkers onder de duinen liggen.
Verder zag ik langs het fietspad van de Krimweg naar de Zanddijk op vele plaatsen
betonplaten boven het zand uitsteken.
Vanaf de boot zag ik alleen nog een bunker ten zuiden van de haven boven het zand uit steken. Dat is een terrein oostelijk van de Joost Dourleinkazerne.
Ik had nog willen bezoeken: de omgeving van Ongeren omdat daar ook een concentratie van bunkers moet zijn (geweest); de reduit nabij de Oude Schans en Lunette.
Zie het overzicht van de Stelling van Den Helder Werken op Texel voor meer informatie.