Willemstad

Tekst: Sander van Valen, 2001;
Foto's: Hans Baas, 2004

Op 27 oktober 2001 hebben Kees van der Waal, mijn broer en ik een tochtje rondom het Hollands Diep gemaakt. We vertrokken vanaf de 's-Gravendeelstunnel, de enige in Nederland waar nog tol moet worden betaald, waar het Kasteel Amstelwijck (Dordrecht) dichtbij ligt.
Hier langs de rijksweg A-16 ligt een oud hoofdkwartier van het Nederlandse Leger, vak Wieldrecht en de Artillerie groep Kil, van in totaal ongeveer 70 man. Het bestond uit vijf piramides en deze liggen nu nog steeds achter het kasteel. Vier staan bij elkaar waarvan één opgeblazen is en één ligt iets verderop. Dit hoofdkwartier werd al op de vroege morgen van 10 mei 1940 aangevallen en veroverd door Duitse para's.
Uit de tunnel gekomen reden we richting Schenkeldijk en Strijensas. In deze polder stonden in de mei-dagen diverse artilleriebatterijen die het de Duitse valschermjagers erg lastig maakten. Men wilde hiervandaan ook de Moerdijkbruggen onder vuur nemen en vernietigen maar dit mocht niet.

Nadat we bij Schenkeldijk waren aangekomen en richting het Hollands Diep reden kwamen we er tot onze schrik achter dat een piramide in de derde linie recentelijk is gesloopt. Dit alles zodat een boer wat meer aardappelen kan rooien.
Aan het einde van de weg waar deze P aan lag, kruist hij met een dijk. Hier stond tot onze blijdschap een P onderaan de dijk die wij nog nooit hadden gezien. De weg zijn we uitgereden naar Strijensas waar een sluisje water inlaat vanuit het Hollands Diep. Aan de rand van dit dorp staan twee piramides.

We reden weer terug richting de Moerdijkbruggen over een weg die tot een paar jaar geleden afgesloten was omdat dit toen Militair Terrein was. Aan deze weg staan vijf P's die niet zolang geleden nog verscholen lagen in een stukje bos. Dit bos is geheel verwijderd maar de P's staan er nog.
Het leuke van deze P's is dat ze allemaal, net als de rest in deze polder, het bouwjaar 1940 aan de binnenkant bij de ingangsverdediging hebben staan. Ook bijzonder is dat drie van de vijf P's nog een schoorsteenpijp hebben, waarvan één door kogelgaten is doorboord.

Iets verderop staat een bijzondere V.I.S. kazemat genaamd "Hollandsdiep I". Deze kazemat is in 1937 gebouwd ter compensatie van het nadeel dat de bouw van de verkeersbrug over het Hollands Diep met zich meebracht. Deze brug, ook wel bekend als de Moerdijkbrug, werd geopend op 12 december 1936.
Als je bij deze VIS staat lijkt het een heel eind weg tot de brug, maar het schootsveld van de mitrailleur was zo ingericht dat alleen het noordelijke landhoofd kon worden bestreken. Als bijkomend voordeel kon hij tevens de toegang tot de Dortsche Kil ontzeggen. En bovenop staat nog een luchtwachttoren uit de vijftiger jaren.
Zijn broer "Hollandsdiep II" ligt op de noordelijk kop van de spoorbrug tegen het spoor aan.
De mitrailleurkazemat "Hollandsdiep I" kan worden betreden via twee klimkokers die aan de achterkant van de kazemat liggen. De laatste keer dat wij hier waren moesten we een hoop rommel uit de kokers halen om naar binnen te kunnen. Tot onze verbazing was alle rommel nu verdwenen en konden we vrij gemakkelijk de kazemat betreden. We hadden tegen Kees gezegd dat hij naar iets bijzonders moest zoeken, maar Kees riep naar buiten dat hij niets bijzonders kon vinden. Wij snel naar binnen gekropen en tot onze grote schrik bleek dat de kazemat-ventilator-agregaat model M39 verdwenen was. Deze was er februari 2000 nog. Later bleek dat dit apparaat in de G-kazemat op het Fort bij Vechten is geplaatst.

Nadat we nog wat mooie foto's hadden gemaakt reden we verder langs de dijk richting de Kil en tussen de huizen staan hier nog twee P's. Omdat we wat in tijdnood zaten reden we via Numansdorp over de Haringvlietbrug en de Volkerak-sluizen naar Willemstad.
Aan de haven van Numansdorp staat een fort dat nog steeds word gebruikt door de Vamil en niet toegankelijk is. Maar wij waren hier al een keer geweest en zagen tot onze blijdschap twee P's op dit fort staan. Dit zijn bij mijn weten de meest zuidwestelijk gelegen piramides in ons land.

Aangekomen aan de Brabantse kant reden we naar De Hel. Dit fort is in 1993/94 geheel opgeknapt en wordt nu door een kunstenaar gebruikt om te exposeren en ook kan men hier wat survival trainingen doen zoals abseilen en klimmen.
De remise die voor de Tour Model 3 ligt is geheel van een nieuwe voorkant voorzien maar ziet er niet echt mooi uit. De Tour Model 3 toren zelf, uit de Franse tijd, is het kleinere broertje van Tour Model 1 die te vinden zijn in Fort Sabina Henrica en Fort Frederik Hendrik (Ooltgenplaat), deze behoren ook tot tot de Stelling van het Hollands Diep.
Rondom het fort troffen we verschillende modellen grenspalen aan: hardstenen met "O" en een nummer. En betonnen palen met alleen een nummer.
Een paar honderd meter naar het westen vonden wij een betonnen schuilplaats met een grenspaaltje. Deze schuilplaats is gebouwd in 1915 en bestaat uit dunne betonplaten. Hij lijkt op het model 1918 met zijn schuine ingangen. In het midden van de schuilplaats staan twee palen die het dak ondersteunen. Van de twee ingangen ligt er één volledig onder de dijk.

Hierna zijn we richting Willemstad gereden alwaar we uitstapten om over de vestingwallen te lopen. Willemstad is een stadje dat in 1583 in opdracht van Willem van Oranje werd gebouwd. In 1810-1813 werd deze positie door de Fransen uitgebouwd tot kustverdedigingsstelling. In deze tijd werden de torenforten aangelegd die later (vanaf 1874) versterkt werden.
Vanaf 1922 werd deze stelling onderdeel van het Zuidfront Vesting Holland maar in 1926 werd Willemstad als vesting opgeheven. In 1932 werd de Stichting Menno van Coehoorn opgericht om de sloop van Willemstad en Naarden te voorkomen. Hiermee werd het de eerste vereniging ter wereld die zich inzette voor behoud van vestingwerken.
Tot zover deze algemene beschouwing over Willemstad.

We liepen door de landpoort coupure naar Bastion Groningen waar we aan onze rechterhand gelijk een verbouwde schuilplaats uit 1915 zagen. Die was nog te herkennen aan de metalen ogen waar de stalen plaat(luifel) aan hing die fungeerde als deur.
Honderd meter verderop, op Bastion Overijssel, ligt naast een spui-sluisje nog een schuilplaats uit 1915. Hier hebben ze net als de andere negen schuilplaatsen de deuren opnieuw in aangebracht wat op zich een aardig beeld geeft van hoe het eruit moet hebben gezien.
Ik was laatst met David Ross in het Rijksarchief in Den Haag en daar bleken ze een fotoboek te hebben van de vestingcommadant uit 1915. Hierin stonden mooie foto's over de bouw van deze schuilplaatsen. Eerst werd de wal gedeeltelijk afgegraven, dan de houten bekisting geplaatst en daarna beton gestort en werd de boel weer aangeaard.

Na een aantal meter verder lopen kwamen we langs de geheel opgeknapte Oostbeer (met monnik). En iets verderop staat een oude molen waar we achterlangs over de wallen liepen richting Bastion Groningen.
Dit Bastion Groningen is een aantal jaren geleden geheel opgeknapt. Hierop bevinden zich een schuilplaats uit 1915, twee geschutbeddingen voor een kanon 24 cm ijzer, een buskruitmagazijn uit 1884 en een batterijstation waarin de gegevens van een afstandsmeter buiten de wallen verwerkt werden. En ook bevindt zich naast de beide beddingen een verbruiksmagazijntje annex schuilplaats.
Zo'n 24 cm kanon (er zouden er in Willemstad vier hebben gestaan) is nog te zien bij het legermuseum in Delft (dependance op de Paardemarkt). Dit is een zeer groot 24 cm L25 kanon met raam-affuit en een hydraulische reminrichting.

Lopend richting de havenmonding zagen we hier nog een beer met monnik die aan één kant is aangeaard omdat de ervoor liggende wal is weggegraven om van de vestinggracht tussen de twee beren een jachthaven te maken. Vanaf dit punt heb je ook een goed uitzicht op het grote Arsenaal en het wachtgebouw van de coupure Waterpoort.

Om de oude binnenhaven heen lopend, kwamen we achter het arsenaal en hier bevindt zich Bastion Gelderland. Ook deze is recentelijk geheel opgeknapt en uitgegraven.
Hier stond vroeger de andere twee 24 cm kanonnen maar nu is hier een mengsel van Duits en Nederlands beton te zien.
De Nederlanders hebben hier tijdens de Eerste Wereldoorlog een geheel nieuwe kustbatterij geplaatst maar volgens een boekje van de VVV is alles Duits. Van de Nederlandse batterij zijn nog zeven van de acht munitiekelders te zien voor de batterij 12 cm L40. Het is niet helemaal duidelijk hoeveel kanonnen er precies hebben gestaan.
De munitiekeldertjes staan wel paarsgewijs rond een bedding opgesteld maar volgens Verbeek waren er maar twee kanonnen 12 cm L40 opgesteld in Willemstad in de Eerste Wereldoorlog. Vanuit deze lage keldertjes kon men via een gleuf munitie aangeven aan de geschutsbemanning.
Op Bastion Gelderland staat ook een vuurleidingpost. "De afstandsmeter werd opgesteld in een meetstation van metselwerk waarop later een gewapend-betonen-dekplaat werd aangebracht" volgens Verbeek. Maar omdat hier zoveel Duits beton te zien is en waarschijnlijk ook de ruimte die aan de Meetpost is vastgebouwd Duits is, durf ik niet te zeggen of dit de oorspronkelijke Nederlandse Meetpost is.
Op het bastion zijn nog twee Tobruken te vinden en naast wat oude munitienissen liggen hier ook nog een paar "Dekungslocher". Dit zijn rioolpijpen die door de Duitsers als schuttersputje gebruikt werden. Ook staat hier nog een betonnen schuilplaats uit 1915. Al deze werken werden door de Duitsers waarschijnlijk gebruikt als Luchtdoelbatterij.

Als we het basion Gelderland verlaten en over de wal richting Bastion Holland lopen zien we hier wat oude Nederlandse munitienissen en een kruithuis uit 1864/84. Aan de waterkant zien we de Westbeer die momenteel wordt gerestaureerd. Dit is geen normale beer maar hij bestaat uit twee stenen muren die gevuld is met aarde. Aan het einde hiervan zien we nog een Duitse anti-tankmuur.

Op het volgende Bastion aangekomen zien we twee Duitse bunkers van het type 669. Dit waren geschutsbunkers die dienden als onderkomen van Veldgeschut "schartenstand Fur Feldgeschutze ohne Nebenraum". Één bunker staat gericht op het Volkerak en de andere op het Hollands Diep. Maar het geschut kon gemakkelijk via de deuren aan de achterkant naar buiten worden gereden en in een andere schootsrichting worden opgesteld. Als je de bunker via de achterkant binnenloopt zie je links en rechts kleine munitienissen met in de linkernis nog een inham voor het plaatsen van een afzuiginstallatie. Deze zorgde ervoor dat via grote gleuven in het plafond van de geschutsruimte de rook die ontstond bij het vuren werd afgezogen en via de achterkant de bunker verliet.
Tegen de rechter geschutbunker bevindt zich nog een Tobruk. En de linker bunker is van voren mooi gecamoufleerd. Dit deed men door kranten op te rollen of proppen van te maken en deze werden dan in het natte beton aangebracht.

Als we dit Bastion Holland verlaten, en via de bastions Zeeland en Utrecht naar het zuiden lopen, komen we nog verschillende schuilplaatsen uit 1915 tegen. Op Bastion Utrecht bevindt zich een groot kruithuis uit 1811 dat een eigen grachtje heeft. Tegenwoordig wordt dit gebruikt door een Scouting-groep. Een bastion verder (Friesland) zien we nog een kruithuis uit 1890/92.

Na nog één schuilplaats uit 1915 te hebben gezien gingen we via de landpoort de stad uit en reden via de Moerdijkbruggen weer naar huis. Al met al weer een hoop gezien.

Zie de website Forten en Vestingen Noord-Brabant voor meer informatie.