Forten rond de Westerschelde

Tekst en foto's: René Ros.

Zoals inmiddels gebruikelijk bezoek ik tijdens mijn vakantie zo veel mogelijk verdedigingswerken in de omgeving. In mei 2001 heb ik met het gezin twee weken bij Koudekerke in een bungalow vakantie gevierd. Hieronder volgt het verslag voor zover dit het bezoek aan voormalige verdedigingswerken betrof. Meestal ging ik 's avonds - als de kinderen in bed liggen - nog even alleen op pad, soms kwam ik zaken tegen tijdens de gezamenlijke activiteiten overdag.

Het spreekt voor zich dat het hier niet om een precies wetenschappelijk werk gaat. Alhoewel er van enige voorbereiding sprake was, was het vooral toeren en op de verschillende plaatsen eens kijken wat er nog is. Aanvullingen e.d. zijn dan ook van harte welkom.

Het boek "Versterckt Zeeland" was een leidraad maar niet de enige bron. Van de objecten die in het boek afgebeeld staan heb ik er een aantal zelf gezien. Wat me opviel was dat het lijkt alsof de fotograaf niet erg zijn best heeft gedaan om bijzondere foto's te maken. De meeste zijn genomen vanaf dezelfde parkeerplaats langs de weg als waar ik stond.

19 mei

Koudekerke

De eerste dag van de vakantie kwamen we aan op het bungalowpark Broedershoek. Het bleek een mini-camping met een barakkenkamp. Gelukkig hadden wij de luxe "woning voor gehuwden" geregeld! :-)

Bunker 1 Koudekerke Bunker 2 Koudekerke
Een van de bunkers aan de tankgracht ten westen van Koudekerke. De toegangsverdediging van de bunker naast die hier links afgebeeld is.

Om Koudekerke blijkt een anti-tankgracht te lopen die de Duitse Festung Vlissingen aan de landzijde moest beschermen. Van parachutisten of een landingsleger dat elders aan land was gekomen. Nou vind ik die Duitse werken nogal saai omdat vanwege de strikt doorgevoerde standaardtypen er nog minder variatie is dan bij de forten van de Stelling van Amsterdam. Maar omdat het er toch wel veel zijn heb ik er toch maar een paar keer even bij stilgestaan om wat foto's te maken. Eenmaal ben ik naar twee bunkers langs de gracht gelopen om binnen wat te fotograferen.
Het landfront lijkt aan de westzijde van het Kanaal door Walcheren behoorlijk goed intact, er zijn nog veel bunkers en draketanden te zien. Ten oosten van het kanaal is het voornamelijk een anti-tankmuur die nog heel wat kilometers te volgen is.

21 - 5

Fort Den Haak

Bij de Veersegat dam ligt het restant van het Schans den Haeck / Fort den Haak. Op het informatiebordje staat letterlijk:

"Dit fort werd in 1588, op last van de Staten van Zeeland gebouwd, om de noordelijke toegang van het Veerse Gat onder controle te houden.
In de nabijheid stonden een wachthuis en een vuurbaak, ten dienste van de schepen met Veere als bestemming.

Op 30 juli 1809 landde hier een Engels invasieleger, met de bedoeling om de Fransen te verdrijven.
Het fort werd door kanonneerboten beschoten en, onder leiding van de Engelse generaal Fraser, ingenomen. Vervolgens werd het fort ontmanteld.

De kruitkelder bleef tot in deze eeuw [XX] dienst doen als arbeiderswoning."

Terreplein Fort de Haak Front Fort de Haak
Het terreplein van de schans met op de achtergrond de wal met struiken. De frontzijde van de schans met rechts het bastion.

Gezien de aanleg vanwege de Veersegat dam moet van de aardwerken het noordelijk deel in de dijk en dam verdwenen zijn. Maar de zuidelijke helft, inclusief een bastion, is nog goed te herkennen. De wal is nog goed onder profiel en licht beplant met struiken. Tussen de gezapig grazende koeien waren geen resten van bouwwerken te vinden.

Onrustweg

Naar aanleiding van een tip van Lenco van der Weel ben ik na een bezoek aan Fort Den Haak doorgereden, over de Veersegat dam, naar Noord-Beveland. Aan de oude zeedijk langs het huidige Veerse Meer wist hij Nederlandse werken te vinden. Bij het begin van de Onrustweg begon ook de 60 km/uur zone maar binnen vijftig meter dwong het grindpad een maximum snelheid van 20-30 km/uur van mijn autootje af. Al vrij snel kwam ik bij het eerste cluster van twee bouwsels (RD 035.600/400.650). Als eerste kwam ik bij een bouwsel die ik voorlopig even "schuilplaats groot" noem. Het kwam mij onbekend voor en is ca. 6 m breed en 3 m diep. Aan de linkerzijde zit een ingang die indirect via een gangetje in de grote ruimte zelf uitkomt. Buiten zijn enkele bakstenen resten, van een wand? In het midden van de keelzijde zit een toegangsgat met twee haaks uitstaande muren. Links van de muren zit een klein gat. Het geheel is opgetrokken uit een groot formaat baksteen met een profiel op de korte zijden. Dus niet overduidelijk Duits, maar ook niet overduidelijk Nederlands.
Als tweede object ligt een tiental meters verder een schuilplaats met een bakstenen toegang met een boog. De schuilplaats ligt in de lengte van de dijk en heeft aan beide nokpunten van het halfronde dak een ventilatieopeningen. Qua afmeting en ronde vorm leek het nog wel op een scherfvrij onderkomen uit 1916 zoals die bij Vijfhuizen en Spaarndam aanwezig zijn.

Onrust kleine schuilplaats Onrust grote schuilplaats Onrust telecommunicatiebunker
De "Schuilplaats klein". De ingang van een "Schuilplaats groot". De telecommunicatiebunker.

Na nog zo'n drie kilometer verder hobbelen bleek een hele reeks van objecten in de dijk te zitten (RD 036.550/398.500). Achteraf bleken het maar liefst vijf objecten. De eerste, vanaf het noorden gezien, was echter wel de duidelijkste clou van de oorsprong: bovenin de dijk zit een bouwsel dat wel héél erg op een Duitse Tobruk lijkt. De ingang was met aarde bedekt maar het betonnen schuttersputje bovenop was goed zichtbaar.
Het volgende object was gelijk aan de "schuilplaats groot" die ook op de noordelijke locatie ligt. Met als verschil dat de ingang aan de rechter zijkant is. Maar ook dat het toegangsgat hier de nooduitgang blijkt te zijn die met klimtreden omhoog naar het dak gaat. Bij de vorige was de muur blijkbaar uitgebroken.
Het derde object is een "schuilplaats klein" maar van binnen niet toegankelijk. Het exterieur lijkt sprekend op het eerder gevonden exemplaar.
Het vierde object is ook weer een "schuilplaats groot" met ook de ingang aan de rechterzijde en een intacte nooduitgang met trap.
Als laatste object is een geheel ander bouwsel te vinden. Het is slechts drie bij drie meter en heeft geen zichtbare ingang, behalve een klimgat met treden in het midden van het dak. Links van het klimgat zit een schuin oplopend stuk beton met een gat aan de buitenzijde. Later bleek dit een Duits telecommunicatiebunkertje te zijn waarin schakelingen e.d. een veilig onderkomen moesten hebben.

Ik kan van de zeven bouwsels weinig brouwen. Mijn vermoeden is, is dat het alle Duitse werken zijn van rond 1943-1944. Wellicht ter voorbereiding van een geallieerde opmars uit het zuiden, door de rivier delta. Maar eigenlijk weet ik er niks van...

N.B. Waarschijnlijk hebben deze werken behoord tot de Widerstandsnest Boelcke. (Met dank aan Michel van Best.)

23 mei

Op de kaart had het stuk dijk tussen Vlissingen en de Sloe al een waar eldorado geleken. Door niet toegankelijke wegen en andere oorzaken werd het iets minder maar desalniettemin een super tochtje. Overdag waren we even naar Veere geweest.

Vesting Veere

Op de kaart bleek al dat Veere een vestingstelsel om zich heen heeft gehad. De zuidoostelijke bastions moeten vanwege het Kanaal door Walcheren verdwenen zijn. De zuidwestelijke bastions lijken gedempt en geslecht te zijn. Maar de westelijke bastions zijn nog redelijk intact. Waaronder de stenen kade langs het Veerse Gat. Vanaf de toren van de grote kerk was er zelfs nog een kleine poterne en een ravelijn te zien.
Die grote kerk overigens, bleek een groot deel van haar recente verleden een militaire bestemming gehad te hebben. Vanaf de bouw in de XV eeuw tot 1812 was het "gewoon" een kerk. Aanvankelijk katholiek, later uiteraard gereformeerd. In 1812 bracht de Franse genie verdiepingsvloeren aan en richtte het in als militair hospitaal dat het tot 1814 bleef. Van 1822 tot 1829 was het een werkhuis maar vanaf 1832 was het weer een militair hospitaal, maar nu voor het Koninkrijk der Nederlanden. Van 1858 tot 1874 was het ingericht als kazerne maar werd het nauwelijks gebruikt. In 1882 was het nog in gebruik als schietbaan en in 1914-1918 voor de huisvesting van soldaten.
Inmiddels zijn de verdiepingsvloeren weer weg maar de ramen zijn wel van een andere stijl dan de gebrandschilderde ramen die je zou verwachten. Dezelfde ramen zitten in de zijwanden waar vroeger de kapel-altaren voor de verschillende katholieke heiligen waren.

Vestingwerken Veere Havenhoofd Veere Kerk in Veere
De westelijke restanten van de vestingwerken gezien vanaf de kerktoren in Veere. Het havenhoofd. De zijmuur van de kerk met daarin de ramen van het hospitaal.

G-Kazemat Vlissingen Haven

Op de zuidoostelijke hoek van de Buitenhaven van Vlissingen ligt aan de zeezijde van de dijk een intacte G-Kazemat. Door de Stichting Bunkerbehoud is deze opgeknapt en zo goed mogelijk gereconstrueerd. Daardoor zit de gietstalen koepel onder een dikke laag beschermende teer, is de toegang met trap hersteld en zijn de deuren en hang- en sluitwerk weer werkend.
Met de veerboot uit Breskens (aldaar vertrekkende vanaf waar vroeger een deeltje van Fort Frederik Hendrik lag) in het schootsveld en een ondergaande zon heb ik er enkele mooie foto's kunnen maken.

Keel G-kazemat oost Front G-kazemat oost G-kazemat west
De oostelijke kazemat met de veerboot Vlissingen - Breskens in het schootsveld. De frontzijde van de oostelijke kazemat met het schietgat schuin naar voren. De frontzijde van de westelijke kazemat.

Dertig meter verderop, op een omheind terrein, bleek later nog eenzelfde kazemat te liggen. Als de waterlijn niet op vloed-niveau ligt kan je zo om het hek lopen. Er liggen ook nog twee Duitse bunkers waaronder een Sechsschartenturm.

Fort de Ruyter

Achter de zeedijk, even voorbij de genoemde G-kazemat, ligt Fort De Ruyter. Ik heb lange tijd gedacht dat er een oud fort lag waarnaast een nieuw fort was gebouwd. Nu denk ik dat het oude fort (in 1854 voor het eerste in een staatsblad genoemd) in 1867 is opgeheven. Op hetzelfde terrein moet echter in 1913 gestart zijn met de bouw van een nieuw Fort De Ruyter. De firma Krupp zou echter tijdens de Eerste Wereldoorlog geen pantserkoepels willen/mogen/kunnen leveren en de bouw raakte in het slop. In 1920 besloot men om geen grote kustforten meer te bouwen en in 1926 werd het geheel gedeclassificeerd en opgeheven. Wat het boek "Versterckt Zeeland" echter niet vermeldt is dat er resten van over zijn. En deze resten waren zo boven mijn verwachting dat ik er bijna een uur in verbazing heb rondgelopen!

Het terrein is grofweg 100 meter breed en 30 meter diep. De wanden van de eerste verdieping staan vrijwel overal en met hun ca. 120 cm breedte kan je er eenvoudig over lopen. Overal zijn stukjes bewapening in het beton te zien en zeker de dikke hoofdbewapening die met het dak verbonden had moeten zijn steekt overal omhoog. Ook zijn er regelmatig ronde kokers aan de bovenkant van de muren zichtbaar die in de zijkant uitkomt en mogelijk voor de luchtverversing hadden moeten zorgen. Op één plaats zag ik een vierkante koker met twee metalen gootjes alsof er een soort liftje in had moeten komen. Ook is in enkele wanden een lampraam te zien met ventilatie-openingen voor de erachter geplaatste petroleum-verlichting. Op enkele plaatsen zijn verroeste metalen buizen en deurophangingen te zien.
Na het gehele terrein gezien te hebben lijkt het complex in drie delen te verdelen. Links (gezien vanaf de keelzijde, naar de zee toe) is een uitgebreid complex met enkele kruitkamers. Aan de voorzijde is op twee plaatsen een grote ronde uitsparing te zien alsof daar het pantsergeschut had moeten komen. Het middelste deel lijkt een soort centraal deel waarin ik de vuurleiding zou verwachten. Hier is echter een groot deel ondergronds of van een dik dak voorzien. Ook lijkt het alsof hier een poging is gedaan om het op te blazen. Een vrij dun dak staat aan de rechterzijde recht omhoog te leunen tegen een ander dak.

Poterne Fort de Ruyter Muren Fort de Ruyter Raam Fort de Ruyter
De rechter poterne zonder het dak. De vele muren van het linker deel van het complex. Een van de uitsparingen voor een raam in een kruitkamer, met luchtbuizen.

Het rechter deel is spiegelbeeldig aan het linker deel met als grootste verschil dat hier meer daken aanwezig zijn en de genoemde ronde uitsparingen niet goed te herkennen. Aan de daken hangen al vele stalactieten. Van binnen zijn de hout blokken te zien tussen de muur en het dak alsof de werklieden tijdens het stellen van het dak het werk hebben neergelegd. Van de twee grootste daken is er één keurig afgewerkt, van de ander is goed te zien dat het binnenste uit baksteen bestaat. Het is mogelijk dat zowel het middendeel als de daken in het rechter deel van Duitse makelij zijn. De Duitse bezetter heeft het fort als munitieopslagplaats gebruikt voor de op de dijk gelegen Duitse Flakbatterie Ost (4 x 10,5 cm in dunstalen koepels).

Voor zowel het linker als rechter deel geldt dat de frontzijde zodanig afgebrokkeld is dat mogelijk door sloop stukken van het fort weggehaald zijn. Wellicht tijdens de dijkverzwaringen alhoewel het nog op ruime afstand van de dijk ligt.
Vanaf het plein aan de keelzijde lopen twee gekromde poternes (zonder dak) naar de linker en rechter delen. De muren van deze poternes zijn circa twee meter breed evenals - voor zover me dat opgevallen is - de andere buitenmuren. Deze muren zijn echter niet uit een stuk maar in delen met een soort uitsparing aan elkaar gekoppeld. Echter, omdat het dak ontbreekt zijn vele stukken van de poterne- en buitenmuren naar buiten gevallen en is het een eldorado voor berggeiten geworden - maar die zijn er niet.

Daken Fort de Ruyter Middendeel Fort de Ruyter Fort de Ruyter vanaf zeedijk
Twee delen van het dak op het rechter deel. Links afgewerkt, rechts is de bakstenen inhoud te zien. De frontzijde van het middelste deel. Uitzicht op het linker deel vanaf de zeedijk.

Tenslotte ben ik nog op de zeedijk geklommen om enkele boven-opnames te maken. De vele moderne windmolens op het terrein zijn helaas moeilijk te ontwijken.
Wat een uitzonderlijk fort had dit geweest kunnen zijn, als het was afgebouwd. Een vorm die we, bij mijn weten, nergens anders in Nederland in afgebouwde vorm kennen. Bij Fort Kijkduin bij Den Helder was men rond dezelfde tijd ook begonnen met een nieuw kustfort maar ook dat is nooit afgebouwd. Mogelijk liggen daar de bouwresten onder het zand.

Fort Zoutman

Verder ging het over mooi begroeide wegen naar een punt in de zeedijk waar geen verkeer meer was toegestaan en ik moest gaan lopen. Daar ergens moest Fort Zoutman liggen waarover elke andere informatie mij ontbrak. Door een foutje in de plaatsbepaling bleek ik later in het verkeerde bos rond te lopen. Maar daardoor kwam ik wel een monument op de overgang dijk-slik tegen met daarop een korte uitleg. Daar, tussen Fort Zoutman en Fort Rammekens, was op 7 oktober 1944 door de geallieerden de dijk stukgebombardeerd. Daardoor liep Walcheren onder en moest het verdrijven van de Duitse bezetter sneller verlopen. Een caisson die later in het gat gelegd is, is nog te zien. Van een tweede komen alleen de twee bolders boven het slik uit.
Terug bij de auto veegde ik de schapenstront van mijn schoen en bleek dat ik op het verkeerde terrein rondliep. Dus terug tussen de schapen. Het terrein moet vast aan de zeedijk liggen, dus zonder water, maar een hek hield de schapen tegen. Een klein gaatje in de begroeiing was niet gauw gevonden maar uiteindelijk toch de bossages ingedoken. Bummer, een dicht oerwoud was alles wat er te zien was. Bij het wegrijden was het water aan de keelzijde mooier om te zien.

Terrein Fort Zoutman Keel Fort Zoutman
Zonsondergang op het resterende deel van het fort. De uitgesleten fortgracht aan de keelzijde.

Fort Rammekens

Tenslotte toch nog even naar Fort Rammekens gereden. Zelfs nu het al te donker was om te fotograferen en we later in de week het fort zouden gaan bezoeken. De weg door het Ritthemse bos voer langs een weiland met hoge hekken - volgens de topografische kaart. Het bleek een nog in gebruik zijnd terrein van Defensie met goed zichtbaar diverse opslagbunkers.
Vanaf Fort Rammekens loopt een Duitse anti-tankmuur richting Middelburg. En het laatste stukje weg naar het fort kruist deze muur. In het talud is een Duits 700-type bunker weer blootgelegd. Schijnt nogal uniek te zijn. De rest later maar bekijken.

24 mei

Kroonwerken

Er zijn tot 1867 drie kroonwerken met ieder een reduit geweest die buiten de Vesting Vlissingen lagen. Het linker reduit is nog goed op de kaart te herkennen als vijfhoekig gebied waar inmiddels woningen staan. Ik was er al even kort geweest - precies lang genoeg. En het rechter reduit ligt langs de weg die ik reed van Vlissingen naar de G-Kazemat en Fort De Ruyter. In het slotenpatroon is het op de kaart te herkennen, in het terrein is het onmogelijk.
Deze dag waren we echter op zoek naar het zwembad in Vlissingen - we houden niet zo van zout en zand tussen de tenen. Later bleek dat als je de afstand tussen de linker en rechter reduit opmeet, het zwembad precies halverwege ligt. De wiskundige wetmatigheden van de vestingbouwers zijn haast legendarisch, mits het terrein het toeliet...

Reduit Links Reduit Midden Reduit Rechts
De gracht rond de woonwijk van het "reduit van het linker hoornwerk". Op de vermoedelijke locatie van het "reduit van het middelste hoornwerk". De locatie van het "reduit van het rechter hoornwerk".

25 mei

Fort Rammekens

In de middag zijn we met zijn allen naar Fort Rammekens gegaan. Van april t/m november is het van 13.00 tot 17.00 vrij toegankelijk na betaling van het luttele bedrag van 2 gulden 50.
Bij de toegangspoort uit 1547 moet je het bedrag betalen en kan je ook stickers en ansichtkaarten kopen. Op de achterzijde van een ansichtkaart met luchtfoto staat dat het "het oudste bewaard gebleven voorbeeld van een fort met bastions in Noord-West-Europa". Bij mijn beste weten is het het oudste verdedigingswerk in Nederland dat in steen is uitgevoerd.

Het binnenterrein is nu wat leeg maar vroeger moeten er huizen en een toren gestaan hebben. Zo was in diverse maquettes te zien die de situatie door de eeuwen heen lieten zien. Het fortgebouw heeft een raar model met aan de frontzijde een kazemat van behoorlijke afmetingen. De twee flankkazematten zijn via donkere, modderige gangen te bereiken. De kanonsgaten zijn met baksteen dichtgemetseld tot schietgaten voor geweren.
In 1812 hadden de Fransen het fort aangepast en daarom onder andere een soort bomvrije kazerne langs de twee frontmuren gebouwd. Het model is overbekend: langwerpige ruimte met een halfrond plafond en een deur en twee ramen.

Oorspronkelijk was het fort enkel het nog bestaande gebouw dat opgenomen was in de zeedijk en daar gedeeltelijk uitstak. Het beschermde de rede van Rammekens, de waterweg naar Middelburg en beheerste de scheepvaart die door ondiepten elders langs het fort moest varen. De Fransen hebben het in 1812 uitgebreid door aan de landzijde een aarden hoornwerk aan te leggen. Dat bestond uit een bastion en twee halfbastions op de plaatsen waar het hoornwerk weer op de zeedijk aansloot.
In een van de lokalen was een expositie ingericht waar ook een luchtfoto hangt die gemaakt is tijdens het bombardement van de zeedijk zoals hierboven al genoemd. Op 7 oktober 1944 vond dat bombardement plaats en één van de vier plaatsen waar de dijk kapot gemaakt werd, was tussen Fort Zoutman en Fort Rammekens. Op de lucht foto is Fort Zoutman goed te zien als zeshoekig aarden werk.
Door het instromen van het water en de getijdenbeweging totdat het gat in 1946 werd gesloten had meerdere gevolgen voor de forten die tot op heden zichtbaar zijn:
- de oostelijke helft van Fort Zoutman werd weggespoeld of later voor de nieuwe zeedijk vergraven;
- het westelijke halfbastion van Fort Rammekens werd weggespoeld;
- de grachten van beide forten kregen het aanzien van kreken.

Toegangspoort Fort Rammekens Kazerne Fort Rammekens Schapen voor Fort Rammekens
De beroemde toegangspoort van het fort uit 1547. De Franse verblijven met de deur naar de frontkazemat. De schapen mogen weer buiten lopen na de MKZ-crisis. Op de achtergrond het fort.

Het is maar een klein fort maar zeer apart van opzet. Het weer, de begroeiing, de watervogels in de gracht maken het bezoek compleet. Bij vele planten stond of hing een bordje met de naam, zelfs de muurvaren in de waterput was van een bordje voorzien. Ook geschikt voor natuurliefhebbers dus! :-)
Vanwege de Mond en Klauwzeer crisis mocht er niet over het nog bestaande deel van het hoornwerk gelopen worden. Daar moet nog tenminste een Duitse Tobruk aanwezig zijn en mogelijk een bakstenen remise of zo. Vanaf Fort Rammekens begon de landverdediging van de Festung Vlissingen met eerst een stuk anti-tankmuur en laten een gracht.

Bij vertrek heb ik nog even bij het Duitse type 700 bunker in het talud van de weg. Leuk opgeknapt, nieuw verfje. En door het traliehek kan je ook naar binnen kijken. Daar hangt een bordje dat het bunker in beheer is bij Stichting Bunkerbehoud.
Een mislukt eenmans-experiment, van degene die het gras onderhoud, gaf een beeld dat je anno 2001 niet zou verwachten: alles doodgespoten. Een wrang beeld bij een Duits bunker...

De volgende dag ben ik nog even terug geweest om een paar panorama-foto's van het fort te maken.

27 mei

Sloedam

Voordat de Sloe industrieterrein en landbouwgrond werd, was het een waterige scheiding tussen Zuid-Beveland en Walcheren. De Sloedam is de verbinding waarover het spoor en de weg tussen beide eilanden kon rijden. Aan de westzijde van de dam is een klein terrein met drie monumenten om de soldaten te herdenken die Walcheren hebben bevrijdt. Aan de oostzijde zijn nog enkele Duitse werken te zien die grote gelijkenis vertonen met die aan de Onrustweg op Noord-Beveland.
Er zijn hier twee "Schuilplaatsen Groot" maar nu met beide een aparte geschutsopstelling ernaast! Er staat een Y-vormige tafel in een open vierkante bak. Luchtafweer geschut? Al deze schuilplaatsen zijn nu in gebruik bij schapen.
Even verderop staat aan de Oude Veerweg een rechthoekige schuilgelegenheid. Maar in de berm van dezelfde weg zit ook nog wat beton waaronder een betonnen draaiplateau met een ijzeren bout en rails. Was dit voor zoeklichten?

Geschutopstelling Sloedam Geschutopstelling tafel Sloedam Schuilplaats Sloedam
De noordelijke "Schuilplaats Groot" met links daarvan één van de twee open geschutsopstellingen. De tafel van de noordelijke open geschutsopstelling. De dunwandige schuilplaats in de berm van de Oude Veerweg.

Fort Ellewoutsdijk

Op een toertocht met mijn zoontje reed ik maar even naar Ellewoutsdijk waar het gelijknamige fort aan de Westerschelde ligt. Door dijkverhogingen en dito-wijzigingen is de ingang aan de frontzijde gekomen. Bovendien is het terrein tussen twee dijken een eigen polder gaan vormen met een oppervlak van één hectare en een eigen gemaaltje.
Het fort uit 1830 heeft sinds 1918 geen kanonnen meer en heeft sindsdien als opslag gediend. In 1932 lag er munitie voor kustgeschut en springstof. Tegenwoordig is het van Natuurmonumenten die soms rondleidingen geeft en groepen de gelegenheid geeft om te overnachten. Vandaag was er een groep die conflicttraining deed en daardoor kon helaas niet de binnenzijde gefotografeerd worden. Maar in detail werd me uitgelegd waar de gaten in het hek zitten.

Zoutelande & Dishoek

's Avonds ben ik met Peter Heijkoop en Ramon Rijntjes van de Stichting Bunkerbehoud te Middelburg op stap geweest. Niet naar de uitgaanscentra van Middelburg en Vlissingen, maar naar de bunkers bij Zoutelande en Dishoek: een stuk rustiger.
Allereerst gingen we naar Zoutelande waar ik het uitgegraven manschappenverblijf van binnen kon zien. Dat wordt ingericht als bunkermuseum en de binnenzijde is daarvoor al grondig opgeknapt en geverfd. Op het duin erboven staat een observatiebunker waarvan de ingang blootgelegd is. De buitenzijde van beide bunkers zagen er goed uit maar het uitzicht vanaf het dak van de observatiebunker met zonsondergang was - ahum - "wonderschün".

Manschappenbunker Zoutelande Observatiebunker Zoutelande Werkkamer Dishoek
De manschappenbunker van het Bunkermuseum in Zoutelande. De toegang tot de observatiebunker bovenop een duintop. Enkele deuren van het Nederlandse werkkamer: links de telefooncel, rechts de ingang.

Vervolgens zijn we naar Dishoek gereden, op zoek naar restanten van de Nederlandse kustbatterij. Maar zodra je het pad verlaat is het aantal Duitse bunkers formidabel. Geschutsbunkers zijn uit de eerste duinenrij gesloopt maar munitie-, personeel- en hospitaalbunkers in de volgende duinenrijen zijn er nog genoeg. In de jaren 1950 heeft het Nederlandse leger er nog radarinstallaties gehad. Enkele antennes stonden bovenop de bunkers en we zijn in een Duits munitiebunker geweest die als operator-room was ingericht. De elektrische kabels hingen er allemaal nog. Op deze manier zijn we enkele bunkers in geweest en elke keer als we er weer uit kwamen was het weer wat donkerder geworden. De (goedkope?) Nederlandse tekst bladdert van de muren en de Duitse teksten worden weer leesbaar.

Van de Nederlandse kustbatterij kon Peter de plek aanwijzen waar een munitie-magazijn moest liggen. Maar de begroeiing was veel te dicht om er dichtbij te komen. De werkkamer (rekenkamer) was wel te bereiken en bovendien enigszins toegankelijk. Alle ijzeren deuren zaten er nog in en de wit met goudbruine verf zat ook nog op de muren. De ruimte is in vier ruimten verdeeld waarvan één grote. De totale afmetingen schat ik op 4 á 5 bij 10 meter.
Op Texel (Batterij Den Hoorn) waren deze magazijnen geheel bedekt en kan ik dus geen vergelijk maken.

28 mei

Vlissingen

's Avonds ben ik nog heel even op pad geweest in Vlissingen. De auto bij het Arsenaal gezet en rond het gebouw gelopen. Het is in 1823 gebouwd op de fundamenten van een Frans hospitaal uit 1811 en was tot 1870 in gebruik als artilleriemagazijn. Het is een behoorlijk fors gebouw dat nu in gebruik is als "maritiem attractie museum". De volgende dag zijn we er met z'n allen geweest om de aquaria, piraten-poppen, scheepsmodellen te bekijken. Ze hebben mazzel dat het gebouw zo zwaar uitgevoerd is...
Over de sluis lopend kan je dan naar het Keizersbolwerk. De door de Fransen aangelegde vestingwerken zijn eigenlijk alleen nog goed aan de waterzijde te zien. Van de middeleeuwse stad is de Gevangenenpoort aan de boulevard nog over.
Het Keizersbolwerk kent iedereen; het standbeeld van Michiel de Ruijter staat er bovenop. Eronder is een gang naar de zeezijde die met een deur en schotbalken dicht gezet kan (kon?) worden. In de gang zijn verschillende ramen en deuren dichtgemetseld. Het bolwerk heeft enkele kazematten in de oostwand zitten.
Vanaf het Keizersbolwerk kan je ook het Oranje-bolwerk (heb ik de naam goed?) met de molen zien liggen. Ertussen ligt nog een oude keermuur die door de Fransen is gebouwd. De dijk wordt echter op Delta-hoogte gebracht met behoud van de keermuur. Achter de muur wordt een normale zeedijk met stenen glooiing aangelegd maar daarop komt aarde om de keermuur te steunen. Mocht bij een storm de keermuur omvallen, dan zal de aarde wegspoelen en de "blinde zeedijk" zijn beschermende werk doen.

Arsenaal Vlissingen Keizersbolwerk in Vlissingen Oostbeer in Vlissingen
Het arsenaal. Het Keizersbolwerk gezien vanuit de uitkijktoren van "Het Arsenaal". De oostbeer met monnik.

In de buurt die oostelijk van het Arsenaal ligt kwam ik ook nog verschillende interessante gebouwen tegen. Het huidige "Arsenaal Theater" doet me denken aan een commandantuur-gebouw. Even verderop ligt een gebouw met kazerne-kenmerken. Bovendien is boven elk raam op de begane grond een metalen versiering aangebracht: een lauwerkrans met daarin twee gekruiste kanonnen en daarboven een kroon. Aan de Wijnbergkade staat nog een ander, kleiner, arsenaal uit 1649 (een jaar na het eind van de de 80-jarige oorlog en de Vrede van Munster!). Er zijn nu appartementen in ondergebracht.
De straatnamen in de buurt zijn ook leuk: Kogelparkstraat, Commandoweg, Landingstraat. Op het Landingstraat staat een monument ter ere van de geallieerde landing in 1944 op die plaats. Aan de Commandoweg staan ook nog twee korte stukjes van de oude zeedijk met een holle stenen beer. Ook deze is door de Fransen gebouwd en is voorzien van schietgleuven. Het staat er zielig bij, in gezelschap van een dichtgemetselde poterne zonder dijk erboven en een klein Duits bunker van het type dat ik ook aan de Onrustweg aantrof. De stenen monnik lijkt vernieuwd, opmerkelijk is dat een stukje verder een hardstenen monnik-punt in het gras ligt. De holle beer in Muiden is dus niet zó uniek.

30 mei

Terneuzen

Deze dag zijn we met het veer Vlissingen - Breskens naar Zeeuws-Vlaanderen gereden. In dit gebied is een ongelooflijk grote verzameling van linies, schansen en forten uit de periode van ca. 1400 tot 1945. Een kaart in "Versterckt Zeeland" geeft 71 werken in Zeeuws-Vlaanderen en het aansluitende deel van België.
Zo is vanaf de N61 het buurtschap en de wallen van Mauritsfort te zien en bij Breskens een drietal Duitse bunkers. Al deze zaken vereisen een geheel aparte vakantie van een maand dus zijn verder buiten beschouwing gelaten. Ik beperk me tot de Werken aan de Westerschelde... Ok, en het Veerse Gat.

Toen we door Terneuzen reden, heb ik even gekeken naar het enige restant van de vesting. Aan de Nieuwstraat staat de bomvrije arsenaal-kazerne uit 1840. De straat is een gezellige winkelstraat en het arsenaal doet er niet voor onder: er zitten allemaal cafés en bistro's in. Het gebouw, van twee verdiepingen met elk 8 lokalen, is in goede staat maar zonder aarde dekking geeft het een blote indruk. De achterzijde is ook voorzien van deuren en ramen.

Straat bij Kazerne Voorzijde Kazerne Achterzijde Kazerne
De Nieuwstraat in Terneuzen met links de bomvrije arsenaal-kazerne. De zuidzijde van de arsenaal-kazerne. En de noordzijde met een oud kanon.

Vlissingen & Ellewoutsdijk

's-Avonds ben ik nog even wat kleine dingen in Vlissingen gaan bekijken, aan de andere zijde van de stad dan de vorige keer. Fort de Nolle proberen te vinden maar dat is vrijwel weggespoeld. Toen het restant van de Westbeer in de zeewering bekeken en de Gevangenentoren.
Vervolgens ben ik naar Ellewoutsdijk gereden. Inderdaad zit er op de aangegeven plek een groot gat in de omheining en kon ik zo aan de keelzijde van het fort komen. De aardwerken aan de keelzijde, inclusief afrit, lijken nog intact. Tot mijn verrassing waren op de westelijke helft boven op de bomvrije kazerne Duitse aanpassingen te zien. In ieder geval twee Tobruk schuttersputjes en waarschijnlijk zijn ook de muren als infanterie-opstelling van Duitse makelij.

Het oorspronkelijke fort uit 1830 heeft een U-vorm met de open zijde naar het land. Aan de linkerflank zijn drie toegangen (de bekende deur-met-twee-ramen) waarvan één gedeeld wordt met het lokaal in de linker hoek. In de rechterflank zitten ook drie lokalen maar de linker twee hebben twee grote toegangsdeuren. Daarvan heeft de linker een tussendeur naar het lokaal op de rechterhoek. De middelste toegang is een normale lokaal behalve dat er achterin drie gevangencellen zitten. Overal zitten nog de originele houten deuren en ook in de cellen, van twee zit zelfs de voer-klep erin. Het rechterlokaal heeft een tussen wand en in de voorste helft zijn de dichtgemetselde rookkanalen te zien waaruit afgeleid mag worden dat hier de keuken was.

Front Fort Ellewoutsdijk Lokaal Fort Ellewoutsdijk Keel Fort Ellewoutsdijk
De frontzijde van het fort zoals gezien vanaf de oude zeedijk. De keelwand van een van de lokalen met een houten voorportaal. Het terreplein aan de keelzijde van het fort.

Aan de frontzijde zijn acht toegangen naar evenzovele lokalen (de hoeklokalen niet meegeteld) met in het midden een grote deur die naar de deur aan de frontzijde gaat. Rechts van de deur is halverwege de tekst "waterstand ramp 1953" geschilderd. Ik vermoed dat de lokalen vroeger aan de frontzijde open waren en er met krombaangeschut over de zeedijk werd geschoten.
Enkele lokalen zijn geheel afgesloten, omdat daar spullen van Natuurmonumenten liggen, maar de meeste lokalen zijn toegankelijk en leeg. Veel lokalen hebben een houten portaaltje met een extra deur voordat je binnen bent. Overal is het druppen van de druipkokers te horen.
Aan de uiteinden van de flanken zijn aan beide zijden van het fort twee grote trappen van het terreplein naar het dak. Eronder zijn de privaten. De linker poepdozen zijn leeggesloopt en er is alleen een gat zichtbaar maar de rechter twee zijn intact met een plank met vier poepgaten .

31 mei

Breskens

Deze avond heb ik in Vlissingen een fiets gehuurd en met het veer naar Breskens gegaan. Het begon lekker want toen ik over een hobbeldijk reed klapte het batterijenvakje van mijn camera open en verdwenen twee van de vier hoge-capaciteit oplaadbare batterijen zo het hoge gras in! Alhoewel gedeeltelijke oranje gekleurd heb ik geen van beide teruggevonden... :-(

Enkele minuten later was ik bij een bord over het Fort Frederik Hendrik dat bovenop de zeedijk staat. Ik had al weinig hoop op restanten maar deze laatste hoop werd direct de grond in geboord. Het bord verklaarde dat alleen de contouren van het Fort Frederik Hendrik nog zichtbaar zijn. De nieuwe bungalows overkijkend was zelfs dat niet duidelijk maar het bord melde dat de zeedijk waar ik op stond tijdens de Deltawerken in de oorspronkelijke bocht was gelegd zoals ten tijde van het fort. De woningen aan de voet van de dijk zullen ook nog een (kleine) rol gespeeld hebben!?

Over de zeedijk ging het eerst naar de locatie waar op een oude kaart "Batterij Wilhelmina" staat aangegeven. Zoals verwacht niets bijzonders te zien, behalve een zwart-wit gestreepte vuurtoren. Verder naar Nieuwe Sluis waar zowel Fort Willem I als een kustbatterij uit de jaren 1930 moeten zijn geweest. U raad het al: veel groen, veel zand maar weinig baksteen en beton. Met een blik op de topografische kaart heb ik een als Fort Willem I verdacht terrein maar gefotografeerd.

Gracht Fort Frederik Hendrik Bunker Fort Frederik Hendrik Bulten Fort Frederik Hendrik
De westelijke gracht en nieuwe bungalows gezien vanaf de zeedijk. De Duitse mitrailleurbunker "112a neu" op het frontbastion. Twee mysterieuze bulten aan de frontzijde. Zou er nog iets onder zitten?

Beneden aan de dijk ging ik weer terug naar Fort Frederik Hendrik. De strook tussen de buitenste en hoofdgracht (contrescarp?) is ingericht als camping. Op de aarden bastion aan de frontzijde staat nog een Duitse Sechsschartenturm (sp.?) geheel zonder aarden dekking. Een meneer met Duitse tongval vroeg me of ik wist waar die ronde roosters voor waren: "ventilatie". Nee, nee, voor ABC (atoom, biologisch, chemisch). Hoogstens voor de chemische oorlogvoering zat er een koolfilter achter de inlaat.

De rest van het terrein zijn allemaal bungalows. De beide grachten en de vormen van bastions zijn nog goed te herkennen. Maar binnen het terrein zijn ook nieuwe watertjes gegraven. Waaronder een speeleiland voor de kinderen.
Ook was goed te zien dat de veerhaven slechts een beperkt deel van de buitenste gracht en de contrescarp heeft opgeslokt.

Het was een sombere zonsondergang en de wolken trokken dicht. Nog even naar Breskens zelf gefietst maar van zowel de Toren Nassau als het Havenfort is geen spoor te vinden. Snel terug naar de pont want het was knap koud geworden. Eenmaal op het veer heb ik een warm broodje kroket genomen. Brrr.

1 juni

Yerseke & Goes

Deze dag waren we met het gehele gezin op zoek naar een leuk visrestaurant in Yerseke. Dat viel nogal tegen voor zo'n beroemde vissershaven.
Maar wel bij de spoorwegovergang de twee S2 kazematten in de zanddijk zien staan. Een van de weinige die in de Zanddijkstelling zijn gebouwd. Later nog even gewandeld in het park dat op de stadswallen van Goes is aangelegd.

2 juni

Koudekerke

Barak
Een barak uit circa 1946 voor de opvang van Molukkers.
Bij het vertrek uit de bungalow heb ik de beheerster eens gevraagd naar de herkomst van de barakken. Het bleek dat op het terrein in de Tweede Wereldoorlog een gebouw voor de paarden van de Duitse bezetter heeft gestaan. Na het geallieerde bombardement in oktober 1944 stond vrijwel heel Walcheren onder water en dat zou tot in 1946 duren. Voor de huisvesting van de arbeiders die het eiland weer droog moesten maken werd ca. 1945 een aantal barakken neergezet en enkele daarvan staan nog op het terrein, zijn wat verbouwd maar raken versleten. Van 1946 tot 1953 is het een opvangkamp voor Molukkers geweest en zijn er nog enkele barakken gebouwd met grotere ruimtes.
Zelf had ik gedacht dat de gebouwen iets te maken hadden met de Delta-werken.

 

Hellevoetsluis

De terugreis naar Weesp ging over de sluitdammen langs o.a. Oudland waar een aarden schans vanaf de weg te zien is. De lunch gebruikten we in Hellevoetsluis en het autostuur reed spontaan de borden "Vesting" achterna. Bij de bomvrije kazerne Haerlem waren de verkenners de vlag aan het strijken. Ik heb het fameuze dok niet gezien maar de rest van de gebouwen had een hoge "oh"-factor. Moet ik zeker nog eens uitgebreider gaan kijken.

 

Tot zo ver mijn verslag. Het enige wat ik nog had willen zien, maar waar ik niet aan toe ben gekomen, is de Koepoort en de wallen van Middelburg. Ik heb ruim 900 foto's van verdedigingswerken gemaakt waarvan enkele in deze pagina zijn opgenomen. Nu moet ik ze nog allemaal catalogiseren...

P.S. Omdat ik 's avonds na het eten op pad ging ben ik voor in de auto op zoek naar een houdertje voor een wc-rol. Ook ben ik op zoek naar het groene leger wc-papier!

Zie het overzicht van de Werken aan de Westerschelde voor meer informatie.